M2:1760 — ناظرِ قلبیم اگر خاشِع بوَد / گرچه گفتِ لَفظ، ناخاضِع رُوَد

یہ شعر اس حکایت کا حصہ ہے جہاں حضرت موسیٰ علیہ السلام ایک چرواہے کو خدا سے بے تکلفی اور بظاہر گستاخانہ انداز میں باتیں کرنے پر ڈانٹتے ہیں۔ اس کے جواب میں خدا حضرت موسیٰ پر عتاب فرماتا ہے اور سمجھاتا ہے کہ عبادت اور محبت کا اصل معیار ظاہری الفاظ اور رسم و رواج نہیں، بلکہ دل کی سچی تڑپ اور خلوص ہے۔

مولانا رومی یہاں واضح کرتے ہیں کہ خدا انسانوں کے بنائے ہوئے آداب و القاب کا محتاج نہیں۔ وہ دل کا حال دیکھتا ہے، جو اصل جوہر ہے، جبکہ الفاظ محض ایک عرض (accidens) یعنی ظاہری اور ثانوی شے ہیں۔ اگر دل میں خشوع (عاجزی اور انکساری) موجود ہے تو الفاظ کی غلطی یا بے ادبی نظر انداز کر دی جاتی ہے۔

یہ اصول تصوف کے مرکزی خیالات میں سے ہے: نیت اور باطنی کیفیت کو ظاہری عمل پر فوقیت حاصل ہے۔ چرواہے کی محبت سچی اور اس کا دل سوز سے بھرا ہوا تھا، اس لیے اس کے نامناسب الفاظ خدا کے نزدیک کسی بھی عالم کی فصیح و بلیغ عبادت سے زیادہ قیمتی تھے۔ اصل چیز وہ سوز ہے جو عشق سے پیدا ہوتا ہے، نہ کہ وہ الفاظ و عبارتیں جو اس سوز کو بیان کرنے کی کوشش کرتی ہیں۔

این بیت در ادامهٔ داستان موسی و شبان و در قالب وحی خداوند به موسی بیان می‌شود. موسی چوپانی را به خاطر دعاهای ساده و عاشقانه‌اش که به زبان بی‌ادبی می‌نمود، سرزنش کرده بود و خداوند در اینجا موسی را عتاب می‌کند.

مولانا از زبان خداوند توضیح می‌دهد که معیار سنجش ما، «قلب» است، نه «قالب» گفتار. اگر قلب انسان در برابر حقیقت خاشع و تسلیم باشد، این اصالت دارد. حتی اگر کلماتی که بر زبان می‌آورد، از دیدگاه آداب‌دانان و اهل ظاهر، «ناخاضع» یا بی‌ادبانه به نظر برسد. خداوند به سوز و گداز درون و صدق نیت بنده می‌نگرد، نه به فصاحت و بلاغت او.

این بیت، اصل بنیادین عرفان را بیان می‌کند: جوهر دین، حال درونی و عشق سوزان است، نه صرفاً رعایت ظواهر و الفاظ. همان‌طور که در بیت بعد می‌آید، دل «جوهر» و گفتار «عَرَض» است. خداوند خریدار آن گوهر اصیل است و به پوسته و ظاهر اعتنایی ندارد. دعای شبان، با همهٔ سادگی و بی‌ادبی ظاهری‌اش، از صدها دعای عالمانه اما بی‌روح، نزد خداوند مقبول‌تر است.