M2:2427 — عقل من گنج‌ست و من ویرانه‌ام / گنج اگر پیدا کنم دیوانه‌ام

این بیت، زبان حال آن مرد بزرگ و عارفی است که برای فرار از منصب قضاوت و شهرت‌طلبی عوام، خود را به دیوانگی زده است. او در پاسخ به پرسشگر که از تضاد میان عقل بی‌نظیر و رفتار جنون‌آمیزش متعجب است، یک تمثیل کلیدی را به کار می‌گیرد: تمثیل «گنج و ویرانه».

در فرهنگ کهن، گنج‌ها را در ویرانه‌ها پنهان می‌کردند تا از چشم طمع‌کاران و دزدان دور بماند. این عارف نیز می‌گوید عقل و معرفت حقیقی من، آن گنج گرانبهاست. اما من، یعنی این کالبد و ظاهر اجتماعی‌ام، به عمد خود را به شکل یک «ویرانه» درآورده‌ام. این دیوانه‌نمایی، آن ویرانه‌ای است که از گنج درونم محافظت می‌کند.

مصراع دوم، دلیل این کار را روشن می‌کند: «گنج اگر پیدا کنم دیوانه‌ام». در اینجا «دیوانه» معنای متفاوتی دارد. به این معناست که اگر من این گنج (عقل) را آشکار کنم و اجازه دهم عوام آن را بشناسند و بخواهند از آن برای مقاصد خود (مثل قاضی کردن من) استفاده کنند، آن وقت است که واقعاً دیوانگی کرده‌ام. چرا که گوهر ارزشمند معرفت را خرج اهداف دنیوی و زودگذر کرده و آرامش و سلامت معنوی خود را به خطر انداخته‌ام. پس دیوانگی ظاهری من، عین عقل باطنی است و آشکار کردن آن عقل، عین دیوانگی.