M2:43 — آفتاب معرفت را نقل نیست / مشرق او غیر جان و عقل نیست

Rumi membedakan dua jenis matahari: matahari fisik yang terbit dan terbenam, dan "Matahari Ma'rifat" (pengetahuan spiritual langsung) yang abadi. Bait ini adalah kelanjutan dari perumpamaan sebelumnya. Jika matahari biasa harus "terbenam" dari satu dunia untuk menerangi dunia lain (M2:42), maka Matahari Ma'rifat tidak tunduk pada hukum gerak dan ruang semacam itu.

Sumber cahayanya bukanlah ufuk di timur, melainkan "jiwa dan akal" (jān wa 'aql). Ini adalah gagasan inti dalam tasawuf: pencerahan sejati bukanlah sesuatu yang datang dari luar, melainkan terbit dari dalam diri ketika jiwa dan akal yang lebih tinggi telah disucikan. Ia tidak pernah hilang atau pergi; yang ada hanyalah kita yang berpaling darinya atau tertutup oleh awan kebodohan. Oleh karena itu, "musim dingin" spiritual yang digambarkan Rumi di bait-bait sebelumnya bukanlah karena Sang Matahari telah lenyap, melainkan karena para pencari belum berpaling ke sumber cahaya di dalam diri mereka sendiri.

مولانا در اینجا دو نوع خورشید را با هم مقایسه می‌کند: خورشید مادی و «آفتاب معرفت». خورشید مادی و فیزیکی، هر روز طلوع و غروب می‌کند؛ مکانش تغییر می‌کند و نورش گاهی هست و گاهی نیست. اما خورشید معرفت و شناخت باطنی، این‌گونه نیست. این نور، یک حقیقت درونی است که از افق جان و خرد انسان عارف طلوع می‌کند.

این خورشید «نقل» و جابه‌جایی ندارد؛ یعنی کسی نمی‌تواند آن را از تو بگیرد یا از مکانی به مکان دیگر منتقل کند. غروب هم ندارد، زیرا وقتی در جان آدمی طلوع کرد، همیشگی است. برخلاف حواس ظاهری که به دنیای بیرون و پدیده‌های متغیر وابسته‌اند، معرفت حقیقی، نوری است که از درون خود انسان سرچشمه می‌گیرد و به همین دلیل پایدار و جاودانه است. این همان حقیقتی است که انسان را از اسارت دنیای فانی رها می‌کند و به او روشنایی ابدی می‌بخشد.