M3:192 — او شکسته‌دل شد و بنهاد سَر / دید در خواب او خضِر را در خُضر

این بیت نقطه عطف داستان مردی است که از فرط «الله» گفتن و جواب نشنیدن، به وسوسه‌ی شیطان دچار و دلسرد می‌شود. «شکسته‌دل» شدن او حالتی کلیدی در سلوک عرفانی است. این همان «انکسار» یا درهم‌شکستگیِ «من» است که شرط لازم برای دریافت الهامات غیبی است. تا زمانی که فرد با غرور و انتظارِ معامله‌گرانه عبادت می‌کند، در حجاب است. اما وقتی از تلاش خود ناامید و قلبش شکسته می‌شود، در واقع آماده‌ی دریافت پاسخ حقیقی می‌گردد.

سر نهادن او هم به معنای خوابیدن است و هم تسلیم شدن. در همین حالت تسلیم و شکستگی است که راهی از عالم غیب به روی او گشوده می‌شود. «خواب» در ادبیات عرفانی، یکی از راه‌های ارتباط با عالم معناست. ظهور «خضر» نبی، که در فرهنگ اسلامی نماد هدایت و راهنمایی باطنی و سرچشمه‌ی حیات معنوی است، نشان می‌دهد که راهنمایی الهی دقیقاً در لحظه‌ی اوج ناامیدی از راه می‌رسد.

بازی کلامی زیبای مولوی میان «خِضر» (نام پیامبر) و «خُضر» (سبزه‌زار) نیز بسیار پرمعناست. حضور خضر، خود باعث سرسبزی و حیات می‌شود. گویی آن دشت سرسبز، تجلی بیرونیِ برکت و حیاتی است که وجود خضر با خود به همراه می‌آورد و به مرد زاهد نشان می‌دهد که ناامیدی او، خود مقدمه‌ی شکوفایی و دریافت پاسخ بوده است.