Leer Libro 6 El libro completo de al-Muwattad al-Karim Verso 111

M6:111 — دست و پا مریخ چندین خست ازو / وآن عطارد صد قلم بشکست ازو

دست و پا مریخ چندین خست ازووآن عطارد صد قلم بشکست ازو
✦ Renderizar este beyt en Español

M6:111

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — de sus conferencias grabadas sobre el Masnavi

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: مریخ، با آن همه قدرت، دست و پایش را در راه رسیدن به آن حقیقت از دست داد، و عطارد، با آن همه قلم، صدها قلمش را در برابر آن شکست. معنا: این بیت نشان می‌دهد که در برابر حقیقت مطلق و فراتر از ادراک، حتی قدرتمندترین نیروهای طبیعی و برترین ابزارهای فکری نیز از کار می‌افتند و عاجز می‌شوند.

شرح

من بارها در سخنرانی‌هایم گفته‌ام که مولانا در مثنوی به تعبیر خود او «شاعری می‌کند». این بدان معنا نیست که سخن او از حقیقت تهی است، بلکه یعنی با زبان هنرمندانه و تمثیل‌آمیز به بیان حقایقی می‌پردازد که در قالب زبان عادی و تفکر استدلالی نمی‌گنجد. این بیت هم از همان دست است، در توصیف «ستاره بی‌جهت» یا همان حقیقت بی‌صورت الهی.

این ستاره، یا این نور درخشان الهی، چنان جذبه و هیبتی دارد که حتی افلاک و سیارات، که خود نمادی از قدرت و نظم در عالم محسوس هستند، در برابر آن سر تعظیم فرود می‌آورند و از ماهیت و کارکرد معمول خود دست می‌کشند. این نه یک گزاره نجومی، بلکه یک استعاره عمیق عرفانی است.

مریخ، در فرهنگ نجوم و ادبیات، نماد جنگ و قهر و صلابت است؛ ستاره‌ای شمشیربه‌دست که به قطع دست و پا و پیکار معروف است. اما مولانا چه می‌گوید؟ می‌گوید همین مریخ، در هوای وصال آن حقیقت فرادست، خود «دست و پا خست ازو». یعنی دست و پای خودش شکسته و از کار افتاده، یا به بیان دیگر، خودش را در راه رسیدن به آن حقیقت فدا کرده و از کار انداخته است. این نهایت فروتنی و عجز قدرتمندترینِ نیروها را در برابر امر مطلق نشان می‌دهد.

و عطارد، سیاره‌ای که نماد خرد، کتابت، دانش و صنعت قلم است. الهام‌بخش دبیران و نویسندگان، و تجسم قوه تفکر و تعقل. اما در برابر «ستاره بی‌جهت»، «صد قلم بشکست ازو». یعنی در آن مرتبه از هستی که مولانا از آن سخن می‌گوید، قلمِ عقل و فکر می‌شکند و از نوشتن و حتی از اندیشیدن باز می‌ماند. چه چیزی را بنویسد؟ چه چیزی را بیندیشد؟ در آنجا که «همه نور است پاک»، دیگر مجهولی نیست که به معلوم بدل شود و نیازی به فکر و قلم نیست. فکر، همچنان که مرحوم ملا هادی سبزواری فرمود، «حرکت الی المبادی و من المبادی الی المرادی» است؛ حرکتی از مجهول به معلوم. اما در حضور حق که خود عین علم است و غباری از جهل در آن نیست، این حرکت فکری محال می‌شود. عطارد با همه قلم‌هایش عاجز می‌ماند، زیرا حقیقت بی‌صورت قابل نگارش و اندیشه نیست، بلکه باید به آن واصل شد.

اینجاست که مولانا تفاوت مرتبه حقایق الهی را با حقایق فلسفی و علمی نشان می‌دهد. فلسفه و علم با فکر و قلم پیش می‌روند و با مفاهیم سر و کار دارند، اما در عالم عرفان و رؤیت بی‌واسطه، فکر و قلم از کار می‌افتند. این همان نکته کلیدی است که مولانا بلافاصله بعد از این ابیات می‌فرماید: «فکر کو؟ آنجا همه نور است پاک / بهره توست این لفظ فکر ای فکرناک». او حتی خداوند را «متفکر» یا «عاقل» نمی‌نامد، چرا که این صفات مستلزم وجود مجهول یا نیاز به سیر فکری برای کشف حقیقت است، در حالی که در ذات الهی جز نور مطلق و علم نامتناهی نیست. این بیت، به زبان شاعری و تصویرسازی بی‌بدیل، همین حقیقت را به ما گوشزد می‌کند که عالم بالا، عالم فکر و بحث و قلم نیست، بلکه عالم حضور و نور است.

نکات کلیدی

  • حقیقت بی‌صورت الهی، فراتر از هرگونه درک فکری یا توان مادی است.
  • در مواجهه با امر مطلق، حتی قدرتمندترین نیروهای طبیعی (مریخ) و ابزارهای فکری (عطارد) از کار می‌افتند.
  • عقل و قلم (نماد عطارد) در قلمرو حقیقت محض، که سراسر نور است، کارایی خود را از دست می‌دهند.
  • مولانا در اینجا از زبان «شاعری» برای بیان حقایق عرفانی استفاده می‌کند که در قالب گزاره‌های نجومی یا علمی نمی‌گنجد.
  • این ابیات بر محدودیت‌های فکر و معرفت بشری در مواجهه با وجود مطلق و نفی هرگونه «فکر» در عالم بالا تأکید دارد.

Sources: d6-s03 · 00:57:31 d6-s03 · 01:03:15 s09 [04:40] s10 [01:00:21] s11 [00:00:00]

به زبانِ تو — Tu idioma · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.