Leer Libro 6 El milagro de Hud (la paz sea con él) al salvar a los creyentes de su pueblo durante la llegada del viento. Verso 2198

M6:2198 — هم‌چنان هر کاسبی اندر دکان / بهر خود کوشد نه اصلاح جهان

هم‌چنان هر کاسبی اندر دکانبهر خود کوشد نه اصلاح جهان
✦ Renderizar este beyt en Español

M6:2198

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — de sus conferencias grabadas sobre el Masnavi

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: همان‌گونه که هر بازرگانی در مغازهٔ خود تنها برای نفع خویش می‌کوشد، نه برای بهبود جهان. معنا: این بیت اشاره دارد به اینکه افراد در پی منافع شخصی خود هستند، اما همین کوشش‌های فردی به طور ناخواسته به حفظ و پایداری نظم کلی جهان کمک می‌کند.

شرح

مولانا در این بیت درخشان، یکی از عمیق‌ترین بصیرت‌های جامعه‌شناختی و اقتصادی را مطرح می‌کند که قرن‌ها بعد توسط متفکران غربی همچون آدام اسمیت و هایک بازکشف شد. او ابتدا با تمثیل «خرآس» (خر آسیاب) یا گاو گردونه‌کش، این اصل را توضیح می‌دهد: این حیوانات از بیم زخم و شلاق می‌شتابند، نه با نیت تولید روغن یا جابه‌جایی بار؛ اما نتیجه‌ی کارشان، دقیقاً همین مقاصد را محقق می‌کند. نیت درونی حیوان «خلاص» از درد است، ولی پیامد بیرونی آن «حفظ مصالح» است.

همین اصل را مولانا به جامعه‌ی انسانی تعمیم می‌دهد: «همچنان هر کاسبی اندر دکان / بهر خود کوشد نه اصلاح جهان». هر بازرگانی که صبح دکان خود را باز می‌کند، انگیزه‌ای جز کسب منفعت شخصی ندارد. او برای رونق کسب‌وکار خود می‌کوشد، حتی با همسایه‌اش رقابت می‌کند تا مشتری بیشتری جذب کند؛ اما بدون اینکه بداند یا قصدی در این باره داشته باشد، همین کوشش‌های فردی و متکثر، نظام کلی بازار و در نهایت نظام جهان را برپا و پایدار نگه می‌دارد. این فقط درباره‌ی کاسبان نیست؛ معلمی که سر کلاس می‌رود، طبیبی که بیمارانش را ویزیت می‌کند، حتی یک گدا که در گوشه‌ای می‌نشیند، همه «مغازه»ی خود را باز کرده‌اند و در پی منفعت شخصی‌شان هستند. اما مجموع این فعالیت‌هاست که چرخه‌ی حیات جامعه را می‌گرداند.

این نگاه مولانا، عمیقاً با مفهوم «نظم خودجوش» (Spontaneous Order) فردریک هایک، اقتصاددان برجستهٔ قرن بیستم، همخوانی دارد. هایک معتقد بود که بسیاری از نظم‌های پیچیده در جهان، مانند زبان یا بازار، نه با تدبیر و برنامه‌ریزی مرکزی، بلکه به صورت غافلانه و از دل تعاملات بی‌شمار و مقاصد خرد افراد پدید آمده‌اند. زبان که امروزه ابزاری شگرف برای بیان پیچیده‌ترین افکار است، ابتدا از قراردادهای ساده و ابتدایی برای تفاهم‌های محدود آغاز شد و هیچ‌کس قصد آفرینش دیوان حافظ یا مثنوی را از دل آن نداشت. بازار نیز همین‌گونه است: از رقابت‌ها، همکاری‌ها و تضادهای فردی پدید می‌آید و به یک سیستم قانونمند تبدیل می‌شود که حتی خود کاسبان را هم در بر می‌گیرد.

اصطلاح «دست نامرئی» (Invisible Hand) آدام اسمیت، فیلسوف و اقتصاددان اسکاتلندی، نیز دقیقاً همین پدیده را توصیف می‌کند: افراد با پیگیری منافع شخصی خود، گویی توسط دستی نامرئی هدایت می‌شوند تا به منافع جمعی‌ای خدمت کنند که هرگز قصد آن را نداشته‌اند. این همان «پیامدهای ناخواسته» (Unintended Consequences) است که مولانا به زیبایی آن را درک کرده بود. این پیامدها، نه تنها مطلوب و مورد آگاهی افراد نبوده، بلکه گاهی حتی مورد پسندشان هم نبوده است. اما علم جامعه‌شناسی، به تعبیری، علم به همین پیامدهای ناخواستهٔ رفتار جمعی آدمیان است.

مولانا از دیدگاهی ورای ظاهر حوادث، به سازوکار درونی جهان می‌نگریست و دریافته بود که حرکتِ اجزا، حتی با نیت‌های خرد و خودخواهانه، به ناگزیر به پایداری و قوام یک کلِ بزرگ‌تر می‌انجامد. این نشان می‌دهد که مولانا چگونه با نگاهی فلسفی و جامعه‌شناختی، به فهمی عمیق از ماهیت هستی و حیات جمعی دست یافته بود، بی‌آنکه در پی اصطلاح‌سازی باشد.

نکات کلیدی

  • منفعت‌طلبی فردی، نیروی محرکه‌ای نادیدنی است که ناخواسته به حفظ نظم کلی جامعه کمک می‌کند.
  • نظم‌های پیچیدهٔ اجتماعی، مانند بازار و زبان، اغلب نه با برنامه‌ریزی مرکزی، بلکه به شکل خودجوش از دل تعاملات فردی پدید می‌آیند.
  • مولانا در این بیت، پیش از متفکران غربی، مفهوم «پیامدهای ناخواسته» رفتار جمعی را به زیبایی تبیین کرده است.
  • انگیزهٔ درونی افراد (چون فرار از درد یا سودجویی) می‌تواند نتایجی عظیم‌تر در پی داشته باشد که از نیت اولیهٔ خودشان فراتر می‌رود.

Sources: d6-s50 · 01:19:18 d6-s50 · 02:23:36 d6-s50 · 02:25:04

به زبانِ تو — Tu idioma · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.