M1:1516 — گر به جهل آییم آن زندان اوست / ور به علم آییم آن ایوان اوست

این بیت در ادامهٔ تفسیر آیهٔ «وَ هُوَ مَعَکُمْ أَیْنَ مَا کُنْتُمْ» (او با شماست هر کجا که باشید) آمده است. مولانا توضیح می‌دهد که حضور خداوند در تمام تجربیات متضاد ما جاری است. این بیت دو حالت اصلی انسان را مثال می‌زند: جهل و علم.

«جهل» در اینجا صرفاً ندانستن نیست، بلکه حالتی از غفلت، سرگشتگی و احساس محدودیت است. وقتی در این حالت به سر می‌بریم، دنیا و احوالات آن برایمان مانند یک «زندان» تنگ و تاریک است. اما نکتهٔ کلیدی این است که حتی این زندان نیز «زندانِ اوست». یعنی این محدودیت و سختی نیز خارج از اراده و حضور خداوند نیست، بلکه یکی از جلوه‌های قهر و جلال اوست که ما را در بر گرفته است.

در مقابل، «علم» به معنای آگاهی، معرفت و درک حضور الهی است. وقتی به این حالت می‌رسیم، همان دنیا و همان زندگی برایمان همچون «ایوان» یا کاخی باشکوه و گشاده می‌شود. این گشایش و روشنایی نیز جلوه‌ای از مهر و جمال خداوند است. بنابراین، چه در تنگی و تاریکی جهل باشیم و چه در فراخی و روشنایی علم، هرگز از قلمرو و احاطهٔ او خارج نیستیم. هر دو حالت، چه زندان و چه ایوان، متعلق به یک معمار و یک پادشاه است.