خواندن› دفتر ۱› بخش ۱۷ - قصهٔ دیدن خلیفه لیلی را› بیت ۴۳۷
M1:437 — این جسد خانه‌یْ حسد آمد بدان / از حسد آلوده باشد خاندان
M1:437
شرحِ سروش — برگرفته از لکچرهای ضبط شدهٔ مثنوی وی
این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.
ترجمه و معنا
ترجمه به فارسی روان: بدان که این تن، خانهٔ حسادت است؛ زیرا که خاندان (وجود) از حسد آلوده می‌گردد. معنا: این بیت هشدار می‌دهد که پیکر خاکی ما جایگاه اصلی حسد است. اگر حسد در کالبد ما ریشه دواند، نه تنها فرد که تمام هستی و خانواده او را نیز به فساد می‌کشد و آلوده می‌کند.
شرح
این بیت، بی‌تردید، در نگاه اول، هشداری اخلاقی‌ست از مولانا در باب یکی از رذایل بنیادین بشر: حسد. من معتقدم که مولانا در اینجا بدن و کالبد خاکی ما را «خانهٔ حسد» معرفی می‌کند؛ خانه‌ای که اگر این مهمان ناخوانده در آن سکنا گزیند، نه تنها خود فرد که «خاندان» او — که می‌تواند به معنای خانواده، یا حتی وجود و ساحت کلی زندگی‌اش باشد — به آلایش و فساد کشیده می‌شود. حسد را می‌توان محصول خودشیفتگی، زیادت‌خواهی و بدخواهی دانست که انسان را به تباهی می‌کشاند.
اما نگاه مولانا به حسد، همچون بسیاری دیگر از پدیده‌های اخلاقی، صرفاً در سطح اول اخلاق‌ورزی باقی نمی‌ماند. عارفان، و مولانا در رأس ایشان، نگاهی «درجه دوم» نیز به عالم دارند؛ یعنی از منظری فراتر، از دیدگاه خداوند به کارکرد کلی جهان می‌نگرند. در این نگاه بالاتر، حسد، همچون غفلت، حرص، و حتی جنگ، جزو ارکان ادارهٔ جهان است. مولانا خود به صراحت می‌گوید:
پس ستون این جهان خود غفلت است هوشیاری این جهان را آفت است زان جهان اندک ترشح می‌رسد تا نخیزد زین جهان حرص و حسد
این ابیات فلسفهٔ مهمی را بیان می‌کنند: جهان ما با نقایص و کاستی‌های انسان اداره می‌شود. اگر هوشیاری و آگاهی کامل از غیب به این جهان می‌رسید، این نظام بر هم می‌خورد. به تعبیری، خداوند جهان را با غفلت و حرص و حسد مردمانش می‌گرداند. این البته به معنای توجیه یا توصیهٔ حسد نیست، بلکه توصیفی از یک واقعیت کیهانی است. همچون فیلسوف علم که پدیدهٔ علم را تحلیل می‌کند، اما خود دستورالعملی برای کشف علمی نمی‌دهد؛ عارف نیز کارکرد جهان را توصیف می‌کند، نه اینکه برای هر فرد دستور عمل صادر کند.
مولانا جای دیگری اشاره می‌کند که «این جهان زین جنگ قائم می‌بود». جنگ و ستیز، و طبعاً حسد که از ریشه‌های آن است، نه تنها پدیده‌هایی گذرا نیستند، بلکه ستون‌هایی هستند که قوام این جهان به آنها وابسته است. تا زمانی که این جهان، جهانِ نقایص و تضادهاست، حسد نیز به عنوان جزء لاینفک آن پابرجا خواهد بود.
من این را با نگاه قرآن نیز سازگار می‌دانم. در سورهٔ فلق، به ما امر شده که از «شر حاسد اذا حسد» به خدا پناه ببریم. این نشان می‌دهد که حسد نه تنها یک شر واقعی و ملموس است، بلکه ریشه‌دار و پایدار است، و چاره‌ای جز پناه بردن به معبود از شر آن نیست. حافظ نیز به همین نکته اشاره‌ای لطیف دارد آنجا که می‌گوید:
غمناک نباید بود از طعن حسود ای دل شاید که چو وابینی خیر تو در این باشد
این بینش حافظ، که حسدِ حسود گاهی به خیر فرد حسدبرده منجر می‌شود، از همین نگاه درجه دوم به پایداری حسد در نظام هستی خبر می‌دهد. حسد در این عالم می‌تواند کارکردی دوگانه داشته باشد؛ گرمابه‌ای که آبش با آتش حرص و حسد گرم می‌شود، اما عاقلان در آن تن می‌شویند و از آن بهره می‌برند. بنابراین، در حالی که ما موظفیم به مبارزه با حسد در درون خود و جامعه، نباید فراموش کنیم که این پدیده، از منظری والاتر، بخشی از معماری جهان است که خداوند به حکمت خود آن را برقرار داشته است.
نکات کلیدی
- بدن ما خانه و جایگاه اصلی حسد است؛ حسد فرد و خانواده را به فساد می‌کشد.
- حسد از رذایلی است که ریشه در خودشیفتگی، زیادت‌خواهی و بدخواهی دارد.
- مولانا نگاهی دوگانه به حسد دارد: هم رذیلتی اخلاقی است که باید پرهیز کرد، هم جزئی از نظام کیهانی.
- از منظر دوم، حسد مانند غفلت و حرص، یکی از ارکان ادارهٔ جهان توسط خداوند است.
- جهان با نقایص انسانی قوام یافته؛ اگر آگاهی مطلق می‌رسید، نظام موجود فرو می‌ریخت.
- قرآن نیز ما را به پناه جستن از شر حسود دعوت می‌کند، که نشانگر واقعیت و پایداری این شر است.
Sources: d1-s35 · 00:57:58 d1-s35 · 01:03:00 d1-s35 · 01:05:00 d1-s35 · 01:10:00 d1-s35 · 01:12:00
This text was reconstructed from Dr. Abdolkarim Soroush's recorded Masnavi lectures. It has not been reviewed and approved by him.
Translation & meaning
Translation: Know that this body is the house of envy; For by envy, the family/household (existence) becomes polluted. Meaning: This verse warns that our physical being is the primary seat of envy. If envy takes root in our core, it not only corrupts the individual but also pollutes their entire existence and community.
Explanation
This verse is, unequivocally, a primary ethical warning from Mowlana about one of humanity’s foundational vices: envy. I believe Mowlana here describes our corporeal body as the “house of envy,” a dwelling where, if this unwelcome guest takes residence, not only the individual but their entire “household” — which can mean family, or even their very being and the overall domain of their life — becomes defiled and corrupted. Envy can be seen as a product of narcissism, excessive desire, and ill-will, ultimately leading a person to ruin.
However, Mowlana's perspective on envy, like many other ethical phenomena, does not remain solely on the first level of moral conduct. Mystics, and Mowlana preeminently among them, also possess a “second-order” gaze upon the world; that is, they view the overall functioning of the universe from a higher vantage point, from God’s perspective. From this higher perspective, envy, much like heedlessness, greed, and even war, is an integral pillar in the administration of the world. Mowlana himself states explicitly:
Hence, heedlessness itself is the pillar of this world; Awareness is a blight upon this world. Little emanation reaches from that world, So that greed and envy may not depart from this world.
These verses articulate a profound philosophy: our world is governed by human imperfections and shortcomings. If perfect awareness and complete revelation from the unseen world were to descend, this system would collapse. In essence, God manages the world through the heedlessness, greed, and envy of its inhabitants. This, of course, does not mean condoning or recommending envy, but rather describing a cosmic reality. Just as a philosopher of science analyzes the phenomenon of science but does not issue instructions for scientific discovery, the mystic describes the world's function, rather than issuing moral commands to every individual.
Mowlana indicates elsewhere that “this world subsists by this very conflict.” Conflict and strife, and naturally envy which is one of their roots, are not merely transient phenomena; they are pillars upon which the stability of this world depends. As long as this world remains a world of imperfections and contradictions, envy will persist as an indispensable part of it.
I find this consistent with the Quranic view as well. In Surah Al-Falaq, we are commanded to seek refuge with God “from the evil of an envier when he envies.” This demonstrates that envy is not only a real and tangible evil but also deeply rooted and enduring, leaving no recourse but to seek refuge in the Beloved from its malevolence. Hafez also alludes to this subtly when he says:
Be not sad, O heart, by the taunts of the envious; For perhaps, when you see it, your good lies within it.
This insight of Hafez, that the envy of the envious sometimes inadvertently leads to the good of the envied, speaks to the same second-order perspective on the permanence of envy within the cosmic order. Envy in this world can have a dual function; it is like a bath whose water is heated by the fire of greed and envy, yet the wise bathe in it and derive benefit from it. Therefore, while we are obliged to combat envy within ourselves and society, we must not forget that this phenomenon, from a higher perspective, is part of the world’s architecture, which God, in His wisdom, has established.
Key takeaways
- Our body is the primary abode of envy; envy corrupts both the individual and their broader existence/family.
- Envy is a vice rooted in narcissism, excessive desire, and ill-will.
- Mowlana holds a dual perspective on envy: it is both a moral vice to be shunned and an integral part of the cosmic order.
- From a higher viewpoint, envy, like heedlessness and greed, is one of the pillars by which God administers the world.
- The world is sustained by human imperfections; if absolute divine awareness descended, the current order would collapse.
- The Quran also enjoins us to seek refuge from the evil of the envious, underscoring the reality and persistence of this evil.
Sources: d1-s35 · 00:57:58 d1-s35 · 01:03:00 d1-s35 · 01:05:00 d1-s35 · 01:10:00 d1-s35 · 01:12:00
به زبانِ تو — AI
这句诗警告我们，人的肉体是嫉妒的主要居所。一旦嫉妒在身心中扎根，它不仅会腐蚀个人，还会污染其整个存在和家庭。
这句诗无疑是鲁米就人类根本恶习之一——嫉妒——所发出的道德警示。我认为，鲁米在此将我们尘世的肉身描绘为“嫉妒之宅”。一旦这个不速之客入住，不仅个人会被玷污，其整个“家宅”（خاندان，khandan）——可以指家庭，甚至指其存在的整个领域——也会被败坏与污染。嫉妒可被视为自恋、贪婪和恶意的产物，最终将人引向毁灭。
然而，鲁米对嫉妒的看法，与他对许多其他道德现象的看法一样，并不仅仅停留在第一层面的道德说教上。神秘主义者，尤其是鲁米，对世界还持有一种“第二序”的凝视；也就是说，他们从一个更高的、近乎上帝的视角来审视宇宙的整体运作。在这种更高的视野中，嫉妒，如同疏忽、贪婪甚至战争一样，是掌管世界的基本支柱之一。鲁米自己明确说过：
故此世间的支柱，实为疏忽， 清醒觉知，反倒是此世的灾祸。 彼世的甘霖只丝丝降临， 以免贪婪与嫉妒从此世消隐。
这些诗句阐述了一个深刻的哲理：我们的世界是靠人性的缺陷与不足来维系的。如果来自幽玄世界的全然觉知降临此地，现有的秩序便会崩溃。换言之，上帝正是通过世人的疏忽、贪婪和嫉妒来运转这个世界。这当然不是在为嫉妒辩护或推崇嫉妒，而是在描述一个宇宙性的现实。
因此，当我们必须在内心和社会中与嫉妒作斗争时，我们也不应忘记，从一个更高的维度看，这一现象是世界构造的一部分，是上帝以其智慧所设定的。正如《古兰经》在“曙光章”中命令我们“从嫉妒者的嫉妒的毒害中”向真主寻求庇护，这表明嫉妒不仅是一种真实可感的邪恶，而且根深蒂固、难以根除，除了求庇于真主，别无他法。
- جسد
- （阿拉伯语借词）身体，肉体，躯壳。在此指人受制于尘世欲望的物质性存在。
- خاندان
- 家族，家庭，家世。在此处，其含义可以延伸至一个人的整个存在、生活领域或社群。
Bait ini mengingatkan bahwa tubuh jasmani kita adalah tempat utama bagi rasa dengki. Jika dengki telah berakar, ia tidak hanya merusak individu, tetapi juga mencemari seluruh keberadaan dan keluarganya.
Bait ini, pada pandangan pertama, adalah sebuah peringatan etis dari Rumi mengenai salah satu sifat tercela manusia yang paling mendasar: kedengkian (hasad). Rumi memperkenalkan jasad atau tubuh jasmaniah kita sebagai "rumah kedengkian". Jika tamu tak diundang ini menetap di dalamnya, tidak hanya sang individu, tetapi juga "keturunannya" (khāndān)—yang bisa berarti keluarga, atau bahkan seluruh eksistensi dan ranah kehidupannya—akan terseret ke dalam pencemaran dan kerusakan. Kedengkian dapat dipandang sebagai buah dari narsisme, ketamakan, dan niat buruk yang pada akhirnya membawa manusia kepada kebinasaan.
Akan tetapi, pandangan Rumi terhadap kedengkian, sebagaimana banyak fenomena etis lainnya, tidak berhenti pada tataran moralitas tingkat pertama. Para 'arif, dan Rumi sebagai tokoh utamanya, juga memiliki pandangan "tingkat kedua" terhadap alam semesta; artinya, mereka melihat fungsi keseluruhan dunia dari sudut pandang yang lebih tinggi, dari perspektif Tuhan. Dalam pandangan ini, kedengkian, sama seperti kelalaian, keserakahan, dan bahkan peperangan, merupakan salah satu pilar penopang jalannya dunia. Rumi sendiri menegaskan bahwa dunia ini ditopang oleh ketidaksempurnaan manusia. Jika kesadaran penuh dari alam gaib turun ke dunia ini, tatanan yang ada akan runtuh. Ini bukan berarti membenarkan kedengkian, melainkan sebuah deskripsi tentang realitas kosmis.
Pandangan ini sejalan dengan Al-Qur'an. Dalam Surah Al-Falaq, kita diperintahkan untuk berlindung kepada Allah dari "kejahatan pendengki bila ia dengki." Ini menunjukkan bahwa kedengkian bukan hanya kejahatan yang nyata, tetapi juga sesuatu yang berakar kuat dan abadi, sehingga tidak ada jalan lain kecuali memohon perlindungan kepada Tuhan dari keburukannya. Oleh karena itu, meskipun kita berkewajiban untuk memerangi kedengkian di dalam diri dan masyarakat, kita tidak boleh lupa bahwa fenomena ini, dari perspektif yang lebih luhur, adalah bagian dari arsitektur dunia yang telah ditetapkan oleh Tuhan dalam kebijaksanaan-Nya.
- جسد
- Jasad; tubuh fisik atau raga manusia yang terbuat dari tanah, sebagai lawan dari ruh.
- حسد
- Dengki atau iri hati; perasaan tidak senang atas nikmat yang diterima orang lain dan berharap nikmat itu hilang darinya. Ini adalah salah satu sifat tercela utama dalam etika Sufi.
- خاندان
- Secara harfiah berarti 'keluarga', 'rumah tangga', atau 'keturunan'. Dalam konteks ini, Rumi menggunakannya secara lebih luas untuk mencakup seluruh eksistensi atau ranah kehidupan seseorang.
این بیت هشدار می‌دهد که پیکر خاکی ما جایگاه اصلی حسد است و اگر حسد در وجود ما ریشه کند، نه تنها فرد که تمام هستی و خانواده‌ی او را نیز به فساد و آلودگی می‌کشاند.
این بیت در نگاه نخست، هشداری اخلاقی درباره‌ی یکی از رذایل بنیادین بشر، یعنی حسد، است. مولانا کالبد خاکی انسان را «خانه‌ی حسد» می‌نامد؛ خانه‌ای که اگر این مهمان ناخوانده در آن ساکن شود، نه تنها خود فرد، بلکه «خاندان» او — که می‌تواند به معنای خانواده یا گستره‌ی کلی وجود و زندگی‌اش باشد — را به تباهی می‌کشاند.
اما نگاه مولانا به حسد، مانند بسیاری از پدیده‌های دیگر، صرفاً اخلاقی نیست. عارفان، و در رأس آنها مولانا، نگاهی «درجه دوم» نیز به عالم دارند؛ یعنی از منظری فراتر و از دیدگاه خداوند به کارکرد کلی جهان می‌نگرند. در این نگاه، حسد، همچون غفلت و حرص، یکی از ارکان اداره‌ی جهان است. مولانا در جایی دیگر می‌گوید که جهان ما با همین نقایص و کاستی‌های انسانی اداره می‌شود و اگر آگاهی کامل از غیب به این جهان می‌رسید، این نظام بر هم می‌خورد. به بیانی دیگر، خداوند جهان را با غفلت و حرص و حسد مردمانش می‌گرداند. این به معنای توجیه حسدورزی نیست، بلکه توصیف یک واقعیت کیهانی است.
این دیدگاه با قرآن نیز سازگار است. در سوره‌ی فلق به ما امر شده که از «شر حاسد اذا حسد» به خدا پناه ببریم. این نشان می‌دهد که حسد یک شر واقعی و ریشه‌دار در نظام هستی است و راهی جز پناه بردن به خداوند از آن نیست. بنابراین، در حالی که ما موظف به مبارزه با حسد در درون خود هستیم، نباید فراموش کنیم که این پدیده از منظری والاتر، بخشی از معماری جهان است که خداوند به حکمت خود آن را برقرار داشته است.
- جسد
- بدن، کالبد، پیکر
- آمد
- است، می‌باشد (در اینجا فعل ربطی به معنای «بودن»)
- خاندان
- در اینجا به معنای وسیع‌تر از خانواده؛ کل وجود، تبار، دودمان
Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited
Your conversation stays on this device unless you share it.
What readers asked0
No questions shared yet — yours could be the first.