خواندن دفتر ۱ بخش ۴ - از خداوند ولی‌ّ التوفیق در خواستن توفیق رعایت ادب در همه حالها و بیان کردن وخامت ضررهای بی‌ادبی بیت ۸۹

M1:89 — ابر بَر ناید پی منع زکات / وَز زِنا افتد وَبا اندر جهات

ابر بَر ناید پی منع زکاتوَز زِنا افتد وَبا اندر جهات
✦ ارائه این بیت به your language

M1:89

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — برگرفته از لکچرهای ضبط‌ شدهٔ مثنوی وی

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: ابر برای بازداشتن زکات برنمی‌آید (نمی‌بارد)، و از زنا وبا در جهان می‌افتد و منتشر می‌شود. معنا: این بیت بیان می‌کند که اعمال ناشایست و بی‌ادبی در برابر شریعت، مانند نپرداختن زکات یا رواج زنا، پیامدهای طبیعی و اجتماعی ویرانگری چون خشکسالی و شیوع بیماری‌ها را در پی دارد.

شرح

مولانا در این بیت و ابیات پیش و پس از آن، به بیانی قاطع، یکی از اساسی‌ترین اصول جهان‌بینی دینی را مطرح می‌کند: پیوند ناگسستنی اعمال انسان با پیامدهای کیهانی و اجتماعی.

این نگاه، که ریشه در متون مقدس و سنت‌های دینی کهن دارد، بر این باور استوار است که کائنات صرفاً مجموعه‌ای از قوانین مادی بی‌جان نیست، بلکه با اخلاق و رفتار انسان‌ها درهم تنیده است. از منظر مولانا، و همانطور که من بارها تأکید کرده‌ام، جهان در چشم سالک، جهانِ باادب است و بی‌ادبی در برابر خالق و شریعتش، آشوبی کیهانی در پی دارد. این بی‌ادبی می‌تواند در قالب نافرمانی از احکام شریعت تجلی یابد؛ برای مثال، نپرداختن زکات که یک فریضه مالی مهم است، یا رواج گناهان کبیره‌ای چون زنا.

منع زکات، یعنی خودداری از پرداخت حقی که خدا بر دارایی‌ها نهاده، موجب قطع برکات آسمانی می‌شود و ابر از باریدن بازمی‌ماند که نتیجه‌اش خشکسالی و قحطی است. مولانا در اینجا با قاطعیت می‌گوید که این پدیده صرفاً یک اتفاق طبیعی نیست، بلکه پاسخی کیهانی به ناهنجاری اخلاقی جامعه است.

همچنین، رواج زنا به عنوان عملی مغایر با پاکی و نظم الهی، موجب شیوع وبا و بیماری‌های فراگیر در «جهات» می‌شود. واژه «وبا» در اینجا به معنای گسترده هر بیماری واگیرداری است که سلامت جمعی را به خطر می‌اندازد، نه صرفاً تعریف دقیق طبی امروزی آن. این نگاه به بیماری‌ها نه صرفاً به عنوان پدیده‌های بیولوژیکی، بلکه به عنوان کیفر و پاسخ جهان به گناهان انسانی، در بسیاری از سنت‌های دینی رایج است و من بارها به نمونه‌های آن در ادیان دیگر، نظیر برداشت برخی کشیشان مسیحی از بیماری ایدز یا وقایعی مانند یازده سپتامبر، اشاره کرده‌ام.

مولانا این ایده را فراتر برده و می‌گوید هر «ظلمات و غم»ی که بر فرد یا جامعه‌ای وارد می‌شود، ریشه در «بی‌باکی و گستاخی» دارد. این بدان معناست که هیچ مصیبت یا رنجی از قلمرو علیت اخلاقی و معنوی خارج نیست و هرگونه غفلت یا نافرمانی، به نحوی منجر به پیامدهای ناگوار می‌شود. این همان حقیقتی است که قرآن کریم نیز در آیات متعددی به آن اشاره دارد، از جمله داستان قوم سبا که کفران نعمتشان به سیل عرم انجامید، یا آن قریه‌ای که با کفران نعمت، لباس جوع و خوف بر تن کرد. یا برعکس، وعده می‌دهد که اگر اهل قریه‌ها ایمان آورند و تقوا پیشه کنند، برکات آسمان و زمین بر آنان گشوده خواهد شد.

این بیت در کنار آیاتی چون «إِنَّ اللَّهَ لاَ یُغَیِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّی یُغَیِّرُواْ مَا بِأَنفُسِهِمْ»، نشان‌دهنده یک رابطه علّی-معلولی عمیق بین تغییرات درونی و بیرونی انسان و جامعه است. خداوند نعمت‌های خود را تغییر نمی‌دهد، مگر آنکه مردم خودشان در درون خود تغییرات منفی ایجاد کنند و به سوی بی‌ادبی و نافرمانی سوق یابند. این دیدگاه، نه تنها مسئولیت‌پذیری اخلاقی انسان را گوشزد می‌کند، بلکه یک پویایی مستمر بین امر الهی و کردار بشری برقرار می‌سازد.

نکات کلیدی

  • اعمال انسان پیامدهای کیهانی و اجتماعی دارد و جهان نسبت به رفتار ما بی‌تفاوت نیست.
  • بی‌ادبی در برابر شریعت و نافرمانی از دستورات الهی، موجب قطع برکات و نزول بلا می‌شود.
  • خودداری از پرداخت زکات به خشکسالی و رواج زنا به شیوع بیماری‌های فراگیر می‌انجامد.
  • هر رنج و مصیبتی در زندگی، از بی‌باکی و گستاخی انسان در برابر امر الهی سرچشمه می‌گیرد.
  • این جهان‌بینی مشترک بسیاری از ادیان است که اعمال فردی و جمعی را با سرنوشت گره می‌زند.
  • مفهوم «إن الله لا يغير ما بقوم...» به این معناست که زوال نعمت نتیجه تغییرات منفی انسان در خویشتن است.

Sources: d1-s16 · 00:00:07 d1-s16 · 00:21:50 d1-s16 · 22:43:00 d1-s16 · 37:23:00 d1-s16 · 43:58:00

به زبانِ تو — AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.