M5:1115 — ور بخسپی مشتری بینی به خواب / چغد بد کی خواب بیند جز خراب

مولانا در این بیت به یک اصل مهم در سلوک اشاره می‌کند: آنچه در عوالم غیب و در حالت رؤیا یا مکاشفه بر سالک آشکار می‌شود، انعکاس مستقیمِ نیت، سرشت و دلبستگی‌های درونی خود اوست. او دو تصویر متضاد را در کنار هم قرار می‌دهد تا این نکته را روشن سازد.

از یک سو، کسی که طالب «مشتری» است — که در اینجا نماد سعادت، اقبال بلند و معارف عالی روحانی است — حتی وقتی می‌خوابد و از خود بی‌خبر می‌شود، رؤیاهایش نیز با این طلب و جهت‌گیری هماهنگ است. خواب او نیز ادامهٔ بیداری‌اش در مسیر معنویت است. گویی آرزوها و جهت‌گیری‌های باطنی، محتوای رؤیاهای انسان را شکل می‌دهند.

از سوی دیگر، «جغد» را مثال می‌زند که در فرهنگ عامه و ادبیات عرفانی، نماد دلبستگی به دنیا، ویرانه‌ها، عزلت‌گزینی منفی و بینش مادی است. جغد طبیعتاً به ویرانه تعلق دارد. بنابراین، طبیعی است که در خواب نیز چیزی جز «خرابه» نبیند. رؤیای او نیز بازتابی از طبیعت و تعلق خاطر اوست. مولانا با این تمثیل می‌گوید کسی که باطنش به امور پست و دنیوی گره خورده است، نمی‌تواند انتظار رؤیاها و تجربیات معنوی والا را داشته باشد. هر کس همان را درو می‌کند که کاشته است، چه در بیداری و چه در خواب.