قرائت› دفتر ۱› بخش ۱۱ - حکایت بقال و طوطی و روغن ریختن طوطی در دکان› بیت ۲۷۲
M1:272 — هر دو گون آهو گیا خوردند و آب / زین یکی سرگین شد و زان مُشکِ ناب
M1:272
شرحِ سروش — برگرفته از درسگفتارهای ضبطشدهٔ مثنوی او
این متن بر پایهٔ سخنرانیهای ضبطشدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.
ترجمه و معنا
ترجمه به فارسی روان: هر دو نوع آهو، از یک نوع گیاه و آب خوردند؛ اما از یکی از آنها سرگین تولید شد و از دیگری مُشک ناب. معنا: این بیت نشان میدهد که چگونه یک خوراک واحد میتواند در دو نوع موجود، نتایج کاملاً متفاوتی ایجاد کند و به تفاوت عمیق میان ذاتها و باطنها اشاره دارد.
شرح
مولانا با این بیت، به یکی از بنیادیترین معرفتهای مثنوی اشاره میکند: خطر قیاس نادرست و تفاوت عمیق ظاهر و باطن. من بارها گفتهام که گمراهی اصلی بشر از همینجاست که هر چیزی را با خودش قیاس میکند، بیآنکه به تفاوت بنیادین ذاتها و کارخانههای درونی اشیاء و آدمها توجه کند. پیش از این فرموده است: «کار پاکان را قیاس از خود مگیر / گرچه ماند در نوشتن شیر و شیر»، این دو «شیر» یکسان نوشته میشوند، اما یکی به معنای حیوان درنده و دیگری به معنای نوشیدنی است. این اشتباه در قیاس، تمام عالم را به گمراهی کشانده است؛ «جمله عالم زین سبب گمراه شد / کم کسی ز ابدال حق آگاه شد». مردم میگویند انبیا و اولیا هم مثل ما بشرند، غذا میخورند و میخوابند؛ اما نمیدانند که «هست فرقی در میان بیمنتها».
مثنوی سرشار از این تمثیلهاست و مولانا برای روشن کردن این تفاوت، مثالهای متعددی میآورد. ابتدا زنبور عسل را مثال میزند: «هر دو گون زنبور خوردند از محل / لیک شد زان نیش و زین دیگر عسل». هر دو زنبور از یک گل تغذیه میکنند، اما یکی نیش میزند و دیگری عسل ناب میدهد. سپس نوبت به آهو میرسد. هر دو نوع آهو از یک گیاه و آب تغذیه میکنند، اما درون یکی، آن خوراک تبدیل به سرگین (فضولات) میشود و درون دیگری، به مُشک ناب. این تمثیل، تفاوت حیرتانگیز میان طبیعتها و کارخانههای درونی را به عالیترین وجه به تصویر میکشد. ورودی یکسان است، اما خروجی به کلی متفاوت.
این تنها در مورد حیوانات نیست؛ همین قاعده در مورد انسانها نیز صدق میکند. مولانا میفرماید: «این خورد زاید همه بخل و حسد / آن خورد زاید همه عشق احد». یک انسان بخیل و حسود، هر آنچه را میخورد و دریافت میکند، در کارخانه وجودش به بخل و حسد بیشتر تبدیل میکند. اگر این فرد از خدا عمر طولانی بخواهد، در واقع میخواهد که رذایلش طولانیتر شود. اما در مقابل، یک انسان عاشق، یک عارف پاکسیرت، هر چه میخورد، آن را به عشق احدی و پاکی بیشتر بدل میکند. این همان نکتهای است که در قرآن نیز آمده است: «و ننزل من القرآن ما هو شفاء و رحمة للمؤمنین و لا یزید الظالمین الا خسارا». قرآن واحد است، اما برای مؤمن شفا و رحمت است و برای ظالم جز خسارت نمیافزاید. همانطور که یک غذای واحد، مثلاً چلوکباب، برای انسان سالم قوتبخش است و برای بیمار حصبهدار کشنده.
پس، مسئله اصلی «طبع» و «ذات» است، نه خود خوراک. باید دید که آب را پای کدام درخت وجود خود میدهیم؛ درختی که رذالت میپروراند یا درختی که عشق و پاکی بار میآورد. اینجاست که مولانا به ما هشدار میدهد: به جای اینکه عمر طولانی برای رذایل طلب کنیم، باید طبع خود را عوض کنیم تا یک روز عمرمان به اندازه صد سال ارزش داشته باشد. تنها صاحبان «ذوق سالم» هستند که میتوانند آب شیرین را از شور تشخیص دهند، چرا که ظاهر هر دو ممکن است یکسان و زلال باشد. این بیت، نداییست برای نگریستن به ورای صورتها و تعمق در سیرتها و کارخانههای باطنی که هر ورودی را به محصولی منحصر به فرد تبدیل میکنند.
نکات کلیدی
- ظاهر یکسان، باطن متفاوت: تأکید بر تمایز عمیق میان صورتها و سیرتها، آنجا که ورودیهای یکسان، خروجیهای کاملاً متفاوت دارند.
- خطر قیاس غلط: گمراهی از پنداشتن شباهتهای ظاهری به مثابه یگانگی ذاتی، که منجر به درک نادرست از انبیا و اولیا میشود.
- نقش طبع و ذات: هر موجودی، خوراک واحد را بر اساس طبع درونی خود به محصولی خاص (پلیدی یا پاکی، نیش یا عسل، سرگین یا مُشک) تبدیل میکند.
- تأثیر متفاوت واحد بر متعدد: همانگونه که قرآن برای مؤمن شفاء است و برای ظالم خسارت، غذای واحد نیز در مزاجها و طبعهای مختلف نتایج متفاوت دارد.
- نیاز به تغییر درون: اهمیت دگرگون ساختن باطن و طبع، نه صرفاً تغییر خوراک یا محیط بیرونی؛ چرا که عمر طولانی با طبع ناپاک، تنها طولانیکردن رذالت است.
- ذائقه سالم و ادراک باطن: تشخیص حقیقت باطنها و تمایز میان آنها، نیازمند ذوق و ادراکی پاک و سالم است که به ورای صورتها مینگرد.
Sources: d1-s22 · 50:46:20 d1-s22 · 53:30:40 d1-s22 · 57:38:00 d1-s22 · 01:00:10 d1-s22 · 01:04:30
This text was reconstructed from Dr. Abdolkarim Soroush's recorded Masnavi lectures. It has not been reviewed and approved by him.
Translation & meaning
Translation: Both species of deer consumed grass and water; / From one, it turned to dung, and from the other, pure musk. Meaning: This verse illustrates how the same input can yield vastly different outcomes in two distinct beings, highlighting the profound disparity between their inherent natures and inner realities.
Explanation
With this verse, Rumi touches upon one of the most fundamental insights of the Masnavi: the danger of false analogy and the profound difference between outward appearance and inner reality. I have often stated that humanity's primary misguidance stems from this very tendency to equate everything with itself, without paying heed to the fundamental disparity in the essence and inner 'factories' of things and people. Before this, he stated: "Do not measure the deeds of the pure by your own / Though 'lion' and 'milk' are written alike." These two 'shīr' (lion/milk) are written identically, but one refers to a fierce animal and the other to a beverage. This error in analogy has led the entire world astray: "The whole world went astray for this reason / Few knew the righteous ones of God." People say prophets and saints are human like us; they eat and sleep; but they do not know that "there is an infinite difference between them."
The Masnavi is replete with such parables, and Rumi offers numerous examples to clarify this distinction. He first cites the honeybee: "Both types of bees fed from the same source / Yet from one came a sting, and from the other, honey." Both bees feed from the same flower, but one delivers a sting while the other produces pure honey. Then comes the deer. Both types of deer consume the same grass and water, but within one, that sustenance transforms into dung, and within the other, into pure musk. This parable exquisitely illustrates the astonishing difference between natures and inner 'factories.' The input is identical, but the output is entirely divergent.
This principle applies not only to animals but also to humans. Rumi states: "This one consumes, and it begets only avarice and envy / That one consumes, and it begets only divine love." A greedy and envious person transforms everything they consume and receive, within the factory of their being, into more avarice and envy. If such a person asks God for a long life, they are, in effect, asking for their vices to be prolonged. In contrast, a loving individual, a pure-hearted mystic, transforms everything they consume into greater divine love and purity. This is precisely what is also stated in the Quran: "And We send down from the Quran that which is a healing and a mercy to those who believe, but it adds only loss to the wrongdoers." The Quran is one, yet for the believer it is healing and mercy, while for the wrongdoer it only increases loss. Just as a single food, for instance, a chelo kabob, is nourishing for a healthy person but deadly for someone suffering from cholera.
Thus, the core issue is 'nature' (ṭabʿ) and 'essence,' not the sustenance itself. We must consider which tree of our existence we are watering: a tree that cultivates vice or one that bears the fruit of love and purity. Here, Rumi warns us: instead of seeking a long life for our vices, we must change our nature so that a single day of our life might be worth a hundred years. Only those with a 'healthy palate' (dhawq-i sālim) can distinguish sweet water from salty, for outwardly both may appear clear and identical. This verse is a call to look beyond forms and to delve into the inner realities and factories that transform every input into a unique product.
Key takeaways
- Identical Appearance, Different Essence: Emphasizing the profound distinction between outward forms and inner realities, where similar inputs yield entirely different outputs.
- The Peril of False Analogy: Misguidance stems from mistaking superficial resemblances for essential unity, leading to a distorted understanding of prophets and saints.
- The Role of Innate Disposition (Ṭabʿ): Every being transforms a single input into a specific product (corruption or purity, sting or honey, dung or musk) according to its inner nature.
- The Diverse Impact of a Single Source: Just as the Quran is healing for believers and loss for wrongdoers, a single food yields different results in different temperaments and dispositions.
- The Imperative of Inner Change: The critical importance of transforming one's inner disposition and nature, rather than merely altering external inputs or environment; a long life with an impure nature is merely prolonged depravity.
- Healthy Spiritual Palate and Inner Perception: Discerning the truth of inner realities and differentiating between them requires a pure and sound spiritual discernment (dhawq) that looks beyond mere forms.
Sources: d1-s22 · 50:46:20 d1-s22 · 53:30:40 d1-s22 · 57:38:00 d1-s22 · 01:00:10 d1-s22 · 01:04:30
به زبانِ تو — AI
Bait ini menunjukkan bagaimana asupan yang sama dapat menghasilkan keluaran yang sangat berbeda pada dua makhluk, menyoroti perbedaan mendalam antara hakikat dan batin mereka.
Maulana Rumi, melalui bait ini, menyentuh salah satu kearifan paling mendasar dalam Masnavi: bahaya kiasan yang keliru (qiyās) serta perbedaan tajam antara lahir dan batin. Kesesatan terbesar umat manusia, menurut Rumi, bersumber dari kebiasaan menyamakan segala sesuatu dengan dirinya sendiri, tanpa menyadari perbedaan hakiki pada esensi dan 'pabrik' internal setiap wujud.
Sebelumnya, Rumi telah mengingatkan, "Jangan ukur perbuatan orang-orang suci dengan dirimu / Meski dalam tulisan, 'singa' (syīr) dan 'susu' (syīr) tampak sama." Analogi yang salah inilah yang telah menyesatkan seluruh dunia, membuat orang-orang awam menyamakan para nabi dan wali dengan diri mereka sendiri hanya karena kesamaan lahiriah seperti makan dan tidur, padahal di antara mereka terdapat "perbedaan yang tak terhingga".
Untuk menjelaskan hal ini, Rumi memberikan serangkaian perumpamaan. Setelah lebah—yang sama-sama memakan nektar bunga namun yang satu menghasilkan sengat dan yang lain madu—ia beralih ke rusa. Dua jenis rusa memakan rumput dan air yang sama. Namun, di dalam tubuh yang satu, makanan itu diolah menjadi kotoran, sementara di dalam tubuh yang lain, ia berubah menjadi kesturi murni yang harum. Perumpamaan ini secara gamblang melukiskan betapa menakjubkannya perbedaan antara watak (ṭab') dan 'pabrik' batiniah. Masukannya identik, tetapi hasilnya sama sekali berbeda.
Prinsip ini tidak hanya berlaku bagi hewan, tetapi juga manusia. Seseorang yang dipenuhi kedengkian akan mengubah segala yang ia terima—ilmu, rezeki, bahkan umur panjang—menjadi bahan bakar bagi kedengkiannya. Sebaliknya, seorang arif yang penuh cinta akan mengubah asupan yang sama menjadi cahaya dan cinta ilahi. Ini sejalan dengan firman Al-Qur'an: bagi seorang mukmin, Al-Qur'an adalah penyembuh dan rahmat, tetapi bagi seorang zalim, ia hanya menambah kerugian. Maka, persoalan utamanya bukanlah pada 'makanan' yang masuk, melainkan pada 'watak' atau 'esensi' yang menerimanya. Bait ini adalah seruan untuk menembus tampilan lahiriah dan merenungkan hakikat batiniah yang mengubah setiap masukan menjadi hasil yang unik.
- مُشکِ ناب
- Kesturi murni; zat wewangian yang sangat berharga yang dihasilkan dari kelenjar rusa kesturi jantan.
- سرگین
- Kotoran hewan; tahi.
- گون
- Jenis, macam, spesies.
این بیت نشان میدهد که چگونه یک خوراک واحد میتواند در دو موجود با ذاتهای متفاوت، نتایج کاملاً متضادی به بار آورد و به تفاوت عمیق میان باطنها اشاره دارد.
مولانا با این بیت، به یکی از بنیادیترین آموزههای مثنوی میپردازد: خطر قیاس نادرست و تفاوت عمیق میان ظاهر و باطن. به گفتهٔ او، گمراهی اصلی بشر از همینجاست که همه چیز را با خودش مقایسه میکند، بیآنکه به تفاوت بنیادین در «کارخانهٔ درونی» موجودات و انسانها توجه کند. پیش از این بیت، مولانا هشدار داده بود که «کار پاکان را قیاس از خود مگیر» و همین قیاس ظاهری باعث شده که مردم، پیامبران و اولیا را با خود برابر بپندارند و بگویند: «اینک ما بشر ایشان بشر». اما مولانا تأکید میکند که میان آنها «فرقی در میان بیمنتها» وجود دارد.
برای روشن کردن این تفاوت، مولانا مثالهای متعددی میآورد. ابتدا از زنبور میگوید که هر دو گونهاش از یک گل تغذیه میکنند، اما یکی نیش تولید میکند و دیگری عسل. سپس به آهو میرسد: هر دو نوع آهو از یک گیاه و آب میخورند، اما در بدن یکی این خوراک به فضولات (سرگین) تبدیل میشود و در بدن دیگری به عطر گرانبهای مُشک. ورودی یکسان است، اما خروجی به کلی متفاوت، چرا که ذات و طبیعت درونی آنها فرق میکند.
این قاعده در مورد انسانها نیز صادق است. یک فرد حسود و بخیل، هر چه بیاموزد و تجربه کند، در کارخانهٔ وجودش به بخل و حسد بیشتر تبدیل میشود. اما یک عارف پاکدل، همان ورودیها را به عشق الهی و نورانیت بدل میکند. این همان نکتهای است که در قرآن نیز آمده: قرآن برای مؤمنان شفا و رحمت است، اما برای ستمکاران جز خسران و زیان نمیافزاید. مسئله اصلی، «طبع» و «ذات» ماست، نه صرفاً خوراک بیرونی. باید دید که آب حیات را پای کدام درخت وجود میریزیم؛ درختی که میوهاش رذالت است یا درختی که ثمرهاش عشق و پاکی است. این بیت دعوتی است برای نگریستن به فراسوی ظواهر و تأمل در سیرتها و باطنهایی که سرنوشت هر ورودی را تعیین میکنند.
- گون
- گونه، نوع، قسم
- زین
- مخفف «از این»
- زان
- مخفف «از آن»
- سرگین
- فضولات حیوانی، پشکل
- مُشکِ ناب
- مُشک خالص و گرانبها، مادهای خوشبو که از نافهٔ آهوی ختن گرفته میشود
گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات
گفتگوی تو تا وقتی عمومیاش نکنی، فقط روی همین دستگاه میماند.
پرسشهای خوانندگان0
هنوز پرسشی بهاشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.