M1:2852 — ای که خلقان را تو خر می‌خوانده‌ای / این زمان چون خر برین یخ مانده‌ای

این بیت در ادامهٔ داستان مرد نحوی و کشتیبان، نتیجهٔ اخلاقی غرور علمی را بیان می‌کند. مولانا روی سخن را از نحوی به تمام کسانی برمی‌گرداند که به دانش ظاهری خود مغرورند و دیگران را «خر» یا نادان می‌پندارند.

در این داستان، دانش نحوی در برابر عظمت و خطر دریا هیچ کاربردی ندارد. وقتی کشتی در آستانهٔ غرق شدن است، این دانش نه تنها راهگشا نیست، بلکه صاحب خود را آسیب‌پذیرتر می‌کند. مولانا با استفاده از ضرب‌المثل «خر در گِل ماندن» (که اینجا به شکل «خر بر یخ ماندن» آمده)، وضعیت ناگوار و درماندگی کامل نحوی را به تصویر می‌کشد. او که دیگران را حیوان می‌پنداشت، اکنون خود در وضعیتی حیوانی و عاجزانه گرفتار شده است.

پیام اصلی این است که دانش حقیقی، دانشی است که در لحظات بحرانی و در برابر حقایق بزرگ هستی مانند مرگ و فنا به کار آید. دانشی که تنها به کار جدل و تحقیر دیگران بیاید، در نهایت صاحب خود را در مهلکهٔ حوادث، تنها و بی‌دفاع رها می‌کند. این بیت هشداری است به سالک که غرور به دانسته‌های ظاهری، بزرگ‌ترین مانع در راه «محو» شدن و رسیدن به معرفت حقیقی است.

یہ شعر نحوی (گرامر کے عالم) اور کشتی بان کی حکایت کے اختتام پر آیا ہے۔ نحوی نے کشتی بان کو اُس کی علمی کم مائیگی پر طعنہ دیا تھا، لیکن جب کشتی طوفان میں پھنس گئی تو اُس کا سارا علم بے کار ثابت ہوا۔ مولانا رومی اُس نحوی سے مخاطب ہیں، اور اُس کے ذریعے ہر اُس شخص سے جو محض ظاہری اور کتابی علم پر غرور کرتا ہے۔

یہاں "گدھے کا برف میں پھنس جانا" (خر بر یخ ماندن) ایک فارسی محاورہ ہے، جس کا مطلب ہے کسی ایسی مشکل میں بے بس ہو کر رہ جانا جہاں سے نکلنے کی کوئی راہ نہ سوجھے۔ مولانا فرما رہے ہیں کہ جس طرح تم دوسروں کو حقارت سے "گدھا" کہتے تھے، آج تم خود اُسی جانور کی طرح ایک ایسی آفت میں پھنس گئے ہو جہاں تمہارا سارا علم و فضل بے معنی ہو چکا ہے۔

صوفیانہ نقطۂ نظر سے یہ شعر عقلی اور رسمی علم پر روحانی تجربے اور خود سپردگی (محو) کی فوقیت کو واضح کرتا ہے۔ زندگی کے حقیقی طوفانوں میں صرف وہی علم کام آتا ہے جو انسان کو فنا فی اللہ کے سمندر میں تیرنا سکھائے، نہ کہ وہ جو صرف الفاظ اور قواعد کے ساحل پر کھڑا رہنا سکھاتا ہے۔