M1:3407 — پس قیاس فرع بر اصلش کنیم / او ز ظلمت ما ز نور روشنیم

این بیت، در بطن داستان اولین «قیاس» در برابر «نصّ» الهی قرار دارد و زبان حال ابلیس است. مولانا توضیح می‌دهد که چگونه ابلیس برای سرپیچی از فرمان خدا مبنی بر سجده بر آدم، به یک استدلال منطقی اما مغلطه‌آمیز پناه برد.

منطق ابلیس این است: برای شناخت ارزش یک «فرع» (محصول یا شاخه) باید به «اصل» (ریشه یا مادهٔ اولیه) آن نگاه کرد. او آدم را فرع و خاک را اصل او می‌داند و خود را فرع و آتش را اصل خود. سپس در یک ارزش‌گذاری خودساخته، خاک را نماد «ظلمت» و پستی، و آتش را نماد «نور» و والایی می‌خواند. نتیجه‌گیری او این است که چون اصل من (آتش) از اصل آدم (خاک) برتر است، پس من نیز از او برترم و بر موجودی پست‌تر از خود سجده نمی‌کنم.

نکتهٔ کلیدی که مولانا نقد می‌کند، همین تکیه بر «قیاس» ظاهری در برابر «نصّ» و فرمان صریح خداوند است. ابلیس به جای تسلیم در برابر علم بی‌نهایت الهی، به دانش محدود و تحلیل مادی خود اعتماد می‌کند و جوهر روحانی و «نفخهٔ الهی» در آدم را نادیده می‌گیرد. این داستان در مثنوی، نماد خطری بزرگ در مسیر سلوک است: خطر اعتماد به عقل جزئی و استدلال‌های شخصی در جایی که شهود، عشق و تسلیم در برابر حقیقت وحیانی لازم است.