M1:3456 — علم چون بر دل زند یاری شود / علم چون بر تن زند باری شود

مولانا در این بیت، دو نوع علم را در برابر هم قرار می‌دهد: علم «اهل دل» و علم «اهل تن». این تمایز، جان کلام او در این بخش از مثنوی است.

علمی که بر دل می‌نشیند، دانشی است که از سطح مفاهیم و کلمات عبور کرده و به بصیرت و شهود درونی تبدیل شده است. این علم، وجود انسان را سبک‌بال می‌کند، راه را به او نشان می‌دهد و در سختی‌ها یاور و راهنمای اوست. مانند بالی است که انسان را به پرواز درمی‌آورد. این همان دانشی است که در بیت قبل، «حمّال» یا حمل‌کنندهٔ صاحبانش توصیف شده بود؛ یعنی خودِ علم، صاحبش را به سوی مقصد حمل می‌کند.

در مقابل، علمی که بر تن می‌زند، دانشی است که در حد ظاهر باقی مانده و تنها در خدمت اهداف مادی، دنیوی و جسمانی به کار گرفته می‌شود. این علم به جای آنکه انسان را رها کند، او را سنگین‌بار و اسیر خود می‌سازد. به جای آنکه راهنما باشد، به ابزاری برای تفاخر، جدل و ارضای نفس تبدیل می‌شود و همچون باری سنگین بر دوش صاحبش سنگینی می‌کند. مولانا در بیت بعدی با اشاره به آیه قرآن در مورد «دانشمندانی که مانند الاغی کتاب حمل می‌کنند» (یَحْمِلُ أَسْفَارًا)، این مفهوم را روشن‌تر می‌سازد. چنین علمی نه تنها کمکی به رشد معنوی نمی‌کند، بلکه خود مانعی بزرگ بر سر راه است.