قرائت› دفتر ۱› بخش ۲۹ - اعتراض مریدان در خلوت وزیر› بیت ۶۰۹

M1:609 — ما همه شیران ولی شیر عَلم / حمله‌شان از باد باشد دم‌به‌دم

ما همه شیران ولی شیر عَلمحمله‌شان از باد باشد دم‌به‌دم
✦ ارائهٔ این بیت به فارسی

M1:609

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — برگرفته از درس‌گفتارهای ضبط‌شدهٔ مثنوی او

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: ما همگی همچون شیرانیم، اما شیری که بر پرچم نقش شده است؛ حمله‌ور شدن و حرکتشان دم‌به‌دم از باد است. معنا: این بیت بیان می‌کند که حرکات و اعمال ما، گرچه از ما سر می‌زند، اما در حقیقت از نیرویی ناپیدا و فراتر از وجود ما سرچشمه می‌گیرد، همان‌طور که شیر بر پرچم از باد حرکت می‌کند.

شرح

این بیت در قلب بحث توحید افعالی مولوی قرار می‌گیرد، مفهومی بنیادین در عرفان اسلامی که می‌گوید هر فعلی در عالم، هرچند از سوی موجودات ممکن‌الوجود صورت گیرد، در نهایت به اراده و فعل خداوند بازمی‌گردد. مولوی با تمثیل «شیر علم» به وضوح این ایده را بیان می‌کند. «شیر علم» شیری است که بر پرچمی نقش بسته است، نمادی از عظمت و حمله، اما این شیر خود قدرتی برای حرکت ندارد. حملات و جنبش‌های آن، لحظه به لحظه، از «باد» است که دیده نمی‌شود. این باد، در نگاه مولوی، نمادی از وجود مطلق و نیروی الهی است که ناپیدا می‌ماند اما جنبش و هستی می‌بخشد.

همان‌طور که پیش‌تر دربارهٔ نی و نوا گفتم که «ما چو ناییم و نوا در ما ز توست»، و کوه و صدا که «ما چو کوهیم و صدا در ما ز توست»، اینجا نیز مولانا همین معنا را بسط می‌دهد. ما انسان‌ها، همچون آن نی که توخالی است و نوا از دم نای‌نواز در آن می‌ریزد، یا آن کوه که تنها بازتاب‌دهندهٔ صدایی از بیرون است، به لحاظ وجودی تهی هستیم. این «توخالی بودن وجودی»، به معنای نیستی و عدم استقلال ما در برابر واجب‌الوجود است. ما «ممکن‌الوجود» هستیم و برای بودن و پا به صحنهٔ وجود نهادن، محتاج کسی و چیزی هستیم که به ما هستی ببخشد. ما خودبه‌خودی وجود نداریم؛ هستی ما، حرکت ما، و حتی ارادهٔ ما از منبعی نامرئی می‌آید.

مولانا ادامه می‌دهد: «حمله‌مان پیدا و ناپیداست باد / جان فدای آن که ناپیداست باد.» این تعبیر به زیبایی نشان می‌دهد که قدرت حقیقی، در آن عامل ناپیدا نهفته است و نه در صورت ظاهری شیر بر پرچم. جانِ ما، هستی ما، و هر آنچه از ما بروز می‌کند، هدیه‌ای از آن «باد» است، یعنی از آن وجود مطلق و ناپیدایی که تمامی کائنات را در جنبش و حرکت دارد. پس، گرچه اعمال ما آشکار است، فاعل حقیقی آن پنهان می‌ماند؛ و این همان توحید افعالی است که انسان عارف را به مقامی از فنای ذاتی و وابستگی مطلق به حق می‌رساند.

نکات کلیدی

  • هر عمل و حرکت ما از نیرویی ناپیدا و الهی سرچشمه می‌گیرد (توحید افعالی).
  • انسان در برابر خداوند فاقد هستی مستقل و خودبنیاد است.
  • ما همچون شیر بر پرچم، به خودی خود قادر به حرکت نیستیم؛ باد (وجود مطلق) است که ما را می‌جنباند.
  • شناخت این وابستگی، انسان را به فنای ذاتی و تسلیم محض می‌رساند.
  • پذیرش «توخالی بودن وجودی» گامی ضروری در مسیر معرفت و اتصال به هستی مطلق است.

Sources: d1-s04 · 01:25:25 d1-s04 · 01:26:38 d1-s04 · 01:29:28

❋

به زبانِ تو — AI

❋

گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات

گفتگوی تو تا وقتی عمومی‌اش نکنی، فقط روی همین دستگاه می‌ماند.

پرسش‌های خوانندگان

هنوز پرسشی به‌اشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.