M1:625 — گر نبودی اختیارْ این شرم چیست / وین دریغ و خجلت و آزرم چیست

این بیت در میانهٔ یکی از کلیدی‌ترین بحث‌های مثنوی، یعنی جدال میان «جبر» و «اختیار» قرار دارد. مولانا پس از آنکه ظاهراً از دیدگاه جبرگرایانه دفاع می‌کند و انسان را مانند کمانی در دست تیراندازِ الهی توصیف می‌کند (ما کمان و تیراندازش خداست)، بلافاصله موضع خود را تعدیل کرده و به دفاع از اختیار برمی‌خیزد.

استدلال او در اینجا یک استدلال وجودی و روانشناختی است، نه یک بحث کلامی خشک. او به یک تجربهٔ مشترک انسانی اشاره می‌کند: احساس شرم و خجالت پس از یک خطاکاری. مولانا می‌پرسد اگر ما هیچ اختیاری از خود نداشتیم و اعمالمان کاملاً از پیش تعیین شده بود، چرا وقتی کار اشتباهی می‌کنیم، احساس شرمندگی و پشیمانی می‌کنیم؟ این احساسات درونی و عمیق، گواهی می‌دهند که ما در اعماق وجود خود می‌دانیم که می‌توانستیم طور دیگری عمل کنیم. این «دریغ» و «خجلت»، شاهدی انکارناپذیر بر مسئولیت و ارادهٔ آزاد ماست.

در واقع، مولانا جبرگرایی مطلق را رد می‌کند، زیرا آن را با تجربهٔ زیستهٔ اخلاقی انسان ناسازگار می‌بیند. اگر ما مجبور بودیم، شرم و پشیمانی بی‌معنا می‌شد، همان‌طور که سرزنش و تربیت نیز (که در بیت بعدی به آن اشاره می‌کند) بیهوده بود. بنابراین، این بیت یک برهان ساده و در عین حال قدرتمند برای اثبات اختیار از طریق رجوع به وجدان و عواطف انسانی است.