قرائت› دفتر ۱› بخش ۲۹ - اعتراض مریدان در خلوت وزیر› بیت ۶۴۳
M1:643 — انبیا در کارِ دنیا جبریاند / کافران در کار عُقبی جبریاند
M1:643
شرح و معنا · به زبانِ تو — AI
این بیت یک تقابل را بیان میکند: پیامبران در امور دنیوی احساس جبر و بیمیلی میکنند، در حالی که کافران نسبت به امور معنوی و اخروی همین احساس را دارند.
مولانا در این بخش از مثنوی به بحث پیچیدهی جبر و اختیار میپردازد. او به کسانی انتقاد میکند که برای توجیه تنبلی و گناهان خود، همهچیز را به تقدیر و جبر الهی نسبت میدهند. او میگوید انسانها معمولاً در کارهایی که به آن علاقه دارند (کارهای دنیوی)، کاملاً احساس اختیار و قدرت میکنند، اما وقتی نوبت به کارهای سخت و معنوی میرسد، خود را مجبور و بیاختیار میدانند (بیت ۶۴۱ و ۶۴۲).
این بیت (۶۴۳) این ایده را با یک مثال معکوس و زیبا توضیح میدهد. مولانا میگوید این احساس «جبر» و بیاختیاری، بستگی به جهتگیری درونی انسان دارد. پیامبران، که تمام همت و علاقهشان معطوف به عالم معنا و آخرت است، نسبت به کارهای دنیا بیمیل و بیرغبتاند؛ گویی آنها را به اجبار انجام میدهند. در مقابل، کافران و افراد دنیادوست که غرق در مادیات هستند، نسبت به امور معنوی، عبادت و آخرت کاملاً بیمیل و بیانگیزهاند و احساس میکنند که در این زمینه مجبور و ناتوان هستند.
بنابراین، «جبری بودن» در اینجا نه یک حقیقت فلسفی مطلق، بلکه یک حالت روانی است که از میزان علاقه و تعلق خاطر ما به یک کار سرچشمه میگیرد. بیت بعدی (۶۴۴) این تقابل را تکمیل میکند: پیامبران در کار آخرت صاحب اختیار کاملاند و کافران در کار دنیا. هر کس در حوزهای که برایش اصالت دارد، احساس قدرت و اختیار میکند و در حوزهی دیگر، احساس ضعف و اجبار.
- جبری
- کسی که معتقد به جبر است؛ در اینجا به معنای مجبور، بیاختیار، بیمیل.
- عُقبی
- جهان آخرت، سرای دیگر، امور معنوی.
گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات
گفتگوی تو تا وقتی عمومیاش نکنی، فقط روی همین دستگاه میماند.
پرسشهای خوانندگان0
هنوز پرسشی بهاشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.