قرائت دفتر ۱ بخش ۴ - از خداوند ولی‌ّ التوفیق در خواستن توفیق رعایت ادب در همه حالها و بیان کردن وخامت ضررهای بی‌ادبی بیت ۸۸

M1:88 — زان گدارویانِ نادیده ز آز / آن در رحمت بریشان شد فراز

زان گدارویانِ نادیده ز آزآن در رحمت بریشان شد فراز
✦ ارائهٔ این بیت به فارسی

M1:88

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — برگرفته از درس‌گفتارهای ضبط‌شدهٔ مثنوی او

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: به دلیل آن گدایان بی‌شرم که از طمع سیر نمی‌شدند، آن درِ رحمت بر ایشان بسته شد. معنا: این بیت بیان می‌کند که طمع‌ورزی و ناشکری انسان در برابر نعمت‌های الهی، موجب بسته‌شدن درهای رحمت و قطع‌شدن برکات می‌شود.

شرح

این بیت گویای یکی از عمیق‌ترین اصول مثنوی در باب رابطهٔ انسان و لطف الهی است. مولانا در اینجا به داستان مائده از آسمان، که برای قوم موسی و سپس حواریون عیسی نازل شد، اشاره می‌کند. او می‌گوید که قوم موسی پس از نزول منّ و سلوی، با زیاده‌خواهی و بی‌ادبی، درخواست سیر و عدس کردند، و به همین دلیل نعمت منقطع شد. اما ماجرای مائدهٔ عیسی کمی متفاوت است. مفسران مثنوی اذعان دارند که داستان نزول مائده به صورتی که در اینجا مولانا آورده، مبنای روشنی در اناجیل یا حتی قرآن ندارد؛ در قرآن صرفاً از تقاضای حواریون سخن رفته و نه قطع شدن آن. با این همه، مولانا این قصه را دستاویز قرار می‌دهد تا یک قاعدهٔ کلی را مطرح کند.

من هر بار به این نکته تاکید کرده‌ام که بی‌ادبی و ناشکری در ساحت وجود و در مقابل حضرت حق، تبعات مشخصی دارد. همین‌جا می‌بینیم که مولانا از "گدارویان نادیده ز آز" سخن می‌گوید، یعنی کسانی که صفت گدا داشتند اما نه به معنای فقر، بلکه به معنای طمع‌کاریِ سیراب‌ناشدنی. این طمع‌ورزی و زیاده‌خواهیِ بی‌جا، سبب شد که "آن در رحمت بریشان شد فراز". این "فراز" را باید به معنای بسته و مسدود دانست، نه گشوده. حافظ در جای دیگری می‌گوید: "و ان یکاد بخوانید و در فراز کنید" که معنای آن گشودن در است، اما مولانا اینجا آن را در معنای معکوس به کار برده و درها را بر روی این مردمان طمع‌کار بسته است؛ این خود نکته‌ای در بلاغت مولانا و قدرت او در انتخاب واژگان است.

این قاعده صرفاً به قصه‌های تاریخی محدود نمی‌شود. مولانا بی‌درنگ این اصل را تعمیم می‌دهد و آن را به پدیده‌های طبیعی و اجتماعی گره می‌زند. او می‌فرماید: "ابر برناید پی منع زکات / و ز زنا افتد وبا اندر جهات". یعنی اگر زکات پرداخت نشود، خشکسالی روی می‌دهد و ابرها از باریدن باز می‌مانند. اگر زنا و فحشا در جامعه‌ای رواج یابد، وبا و بیماری‌های همه‌گیر آن جامعه را فرا می‌گیرد. این دیدگاه بازتابی از تفکر سنتی و دینی است که میان اعمال انسان و وقایع طبیعی و اجتماعی، رابطهٔ علت و معلولی برقرار می‌کند. هرچند امروز "وبا" را به "میکروب و ویروس" نسبت می‌دهیم، اما مولانا می‌خواهد بگوید ریشهٔ نهایی این بلایا در نوعی "بی‌باکی و گستاخی" انسان در برابر اراده و نظم الهی است.

او پا را فراتر می‌نهد و می‌گوید: "هر چه بر تو آید از ظلمات و غم / آن ز بی‌باکی و گستاخی‌ست هم". یعنی حتی رنج‌ها و مصیبت‌های شخصی و فردی نیز ریشه در نوعی سوءرفتار یا بی‌ادبی در برابر خداوند دارد. این دیدگاه با آیات قرآن کریم هماهنگی کامل دارد که "کفران نعمت" را موجب فرود آمدن "لباس الجوع و الخوف" (جامهٔ گرسنگی و ترس) می‌داند، و در مقابل، "ایمان و تقوا" را سبب "فتح برکات من السماء و الارض" (گشایش درهای برکت از آسمان و زمین) می‌شمرد. مولانا این نظام علّی و معلولیِ اخلاقی-وجودشناختی را در تمامی لایه‌های هستی ساری و جاری می‌بیند: از ریزترین گناهان فردی تا عظیم‌ترین بلایای جمعی، همه محصول بی‌ادبی در پیشگاه ربّ هستند.

نکات کلیدی

  • طمع و زیاده‌خواهی در برابر نعمت الهی، درهای رحمت را می‌بندد و برکات را قطع می‌کند.
  • بی‌ادبی و ناشکری نسبت به رزق، علت اصلی محرومیت از لطف خداوند است.
  • مولانا این اصل را از داستان‌های انبیا (مائده موسی و عیسی) تا مسائل اجتماعی (منع زکات، زنا) و فردی تعمیم می‌دهد.
  • بلایا و مصیبت‌های فردی و جمعی ریشه در بی‌باکی و گستاخی انسان در برابر حق دارد.
  • معنای «فراز» در اینجا «بسته شدن» است، نه «باز شدن»، که نشان از دقت و ظرافت مولانا در کاربرد واژه دارد.
  • دیدگاه مولانا بر یک "نظام علّی و معلولی اخلاقی-وجودشناختی" تأکید می‌کند که در آن اعمال انسان پیامدهای محسوس دارد.

Sources: d1-s16 · 00:00:07 d1-s16 · 00:21:50 d1-s16 · 00:22:43 d1-s16 · 00:34:23 d1-s16 · 00:37:23

به زبانِ تو — AI

گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات

گفتگوی تو تا وقتی عمومی‌اش نکنی، فقط روی همین دستگاه می‌ماند.

پرسش‌های خوانندگان

هنوز پرسشی به‌اشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.