M2:1805 — پس چو کافر دید کاو در داد و جود / کم‌تر و بی‌مایه‌تر از خاک بود

مولانا در ابیات پیشین، زمین را نماد «حلم الهی» معرفی می‌کند؛ خاکی که پلیدی‌ها و نجاسات را در خود می‌پذیرد و در مقابل، گل و سبزه و میوه باز پس می‌دهد. این تصویری از بخشندگی و سخاوت بی‌منت است.

در این بیت، «کافر» در جایگاه ضد این تصویر قرار می‌گیرد. کافر، در اینجا نه فقط منکر خدا، بلکه نماد هر وجود بسته‌ای است که از دریافت فیض و بازگرداندن آن به صورتی زیباتر عاجز است. او وقتی به این حقیقت می‌نگرد که خاک چگونه ناپاکی را به پاکی بدل می‌کند، متوجه می‌شود که وجود خودش در «داد و جود» (بخشش و سخاوت) از خاک هم بی‌مایه‌تر است. خاک می‌پوشاند و می‌رویاند، اما وجود کافر تنها فساد می‌انگیزد و پاکی‌ها را می‌آلاید.

این بیت، مقدمه‌ای است برای حسرت و پشیمانی عمیق کافر که در بیت بعدی با آرزوی «کاش خاک بودم» (یا لَیْتَنِی کُنْتُ تُراباً) بیان می‌شود. این آرزو، صرفاً یک حسرت نیست، بلکه درکی دردناک از این واقعیت است که او از پایین‌ترین عنصر طبیعت نیز پست‌تر و بی‌ثمرتر مانده است.