قرائت› دفتر ۲› بخش ۱ - سر آغاز› بیت ۵۵
M2:55 — تو نه این باشی نه آن در ذات خویش / ای فزون از وهمها وز بیش بیش
M2:55
شرح و معنا · به زبانِ تو — AI
ای حقیقت متعالی، ذات تو در هیچیک از این توصیفات و صورتها (مانند خورشید، دریا، کوه قاف یا عنقا) نمیگنجد، زیرا تو برتر از هر خیال و فراتر از هر اندازهای هستی.
این بیت در ادامهٔ توصیف حقیقتی معنوی و الهی است که مولانا او را مخاطب قرار داده است. در بیتهای قبلی، او از استعارههای بزرگی مانند خورشید، دریا، کوه قاف و عنقا برای اشاره به این حقیقت استفاده کرده است. اما بلافاصله در این بیت، تمام آن تصاویر را پس میگیرد و به ناکافی بودنشان اعتراف میکند.
نکتهٔ اصلی در اینجا، مفهومی است که در عرفان به آن «تنزیه» میگویند. یعنی پاک و منزه دانستن خداوند یا حقیقت مطلق از هرگونه توصیف و تشبیهی که به ذهن ما درمیآید. مولانا میگوید ذات تو «نه این باشی نه آن»، یعنی تو هیچکدام از این تصاویر نیستی. اینها فقط اشاراتی ضعیف برای ذهن ما هستند، اما اصل وجود تو بیصورت و بینهایت است.
عبارت «فزون از وهمها» تأکید میکند که این حقیقت، از هر آنچه بتوان تصور یا خیال کرد، برتر است. «وز بیش بیش» نیز به معنای فراتر بودن از هر نوع کثرت، اندازه و مقایسه است. این بیت، خواننده را از تکیه بر صورتهای ذهنی به سوی درک یک حقیقت بیصورت و نامحدود فرا میخواند و به او یادآوری میکند که هر تعریفی، نوعی محدود کردن آن وجود بیکران است.
- ذات خویش
- اصل وجود تو، حقیقت و ماهیت تو
- فزون
- بیشتر، فراتر، برتر
- وهمها
- جمعِ وهم؛ پندارها، تصورات، خیالات
- بیش بیش
- فراتر از هر زیادی و هر اندازهای، بینهایت
گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات
گفتگوی تو تا وقتی عمومیاش نکنی، فقط روی همین دستگاه میماند.
پرسشهای خوانندگان0
هنوز پرسشی بهاشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.