M3:2269 — دل نباشد غیر آن دریای نور / دل نظرگاه خدا وانگاه کور

مولانا در این بیت، پس از توصیف دل‌های دروغین که اسیر مال و مقام و خیالات دنیوی هستند، به تعریف «دل حقیقی» می‌پردازد. او با قاطعیت می‌گوید دل واقعی، چیزی جز «دریای نور» نیست. این استعاره، دل را نه یک عضو، بلکه یک حقیقت معنوی بی‌کران و منبع روشنایی معرفی می‌کند که با ذات الهی پیوند دارد.

مصرع دوم این تعریف را کامل می‌کند: دل، «نظرگاه خدا» است. این عبارت به حدیث قدسی «لا یَسَعنی اَرضی و لا سَمائی ولکِن یَسَغُنی قلبُ عبدی المؤمن» (زمین و آسمانم گنجایش مرا ندارند، اما قلب بندهٔ مؤمنم مرا در خود جای می‌دهد) اشاره دارد. دلی که محل تجلی و نظر خداوند است، نمی‌تواند «کور» باشد. کوری در اینجا به معنای نادیدن حقیقت و گرفتار شدن در ظواهر فریبندهٔ جهان مادی است. مولانا با یک پرسش بیانی، این تضاد را آشکار می‌کند: چگونه ممکن است جایگاهی که خداوند به آن نظر می‌کند، خود از دیدن حق محروم باشد؟

بنابراین، این بیت یک معیار برای تشخیص دل حقیقی از دل دروغین به دست می‌دهد. اگر دلی به دنیا و متعلقات آن وابسته و تاریک است، آن دل واقعی نیست. دل حقیقی، روشن، بینا و متصل به منبع نور الهی است و چنین دلی در میان هزاران انسان، بسیار کمیاب است.