M4:1167 — معنی الله گفت آن سیبویه / یولهون فی الحوائج هم لدیه

این بیت در میانه‌ی داستان شاعری است که پس از چند سال، دوباره از سر فقر و نیاز به درگاه پادشاه بخشنده‌ای که قبلاً از او صله گرفته بود، بازمی‌گردد. شاعر با خود می‌گوید جایی را که در بخشندگی آزموده‌ام، برای نیاز جدیدم انتخاب می‌کنم. مولانا این داستان را بهانه‌ای می‌کند تا به یک اصل عرفانی بزرگ‌تر اشاره کند: چرا همه‌ی موجودات، از جمله انسان، در وقت درماندگی و نیاز حقیقی به سوی خدا روی می‌آورند؟

او برای پاسخ، به سراغ علم لغت و ریشه‌شناسی می‌رود و از زبان سیبویه، نحوی‌دان نامدار ایرانی، یکی از معانی کلمه‌ی «الله» را نقل می‌کند. بر اساس این ریشه‌شناسی، «الله» از ریشه‌ی «و-ل-ه» به معنای واله و شیدا شدن و پناه بردن از سر حیرت و اضطرار است. عبارت «یولهون فی الحوائج هم لدیه» که نقل قولی به زبان عربی است، همین معنا را بیان می‌کند: «آنها در نیازهایشان واله و سرگشته به سوی اویند.»

بنابراین، بازگشت شاعر به پادشاه بخشنده، نمادی از گرایش فطری و طبیعی تمام موجودات به سوی خداوند به عنوان تنها پناهگاه حقیقی در سختی‌هاست. این گرایش، نه از روی عقل و استدلال صرف، که از عمق جان و نیازی وجودی برمی‌خیزد. همان‌طور که کودک در ترس به آغوش مادر پناه می‌برد، تمام هستی نیز در نیاز به آستان «الله» پناهنده می‌شود، زیرا نام او با مفهوم «پناهگاه درماندگان» گره خورده است.