قرائت› دفتر ۵› بخش ۱ - سر آغاز› بیت ۲۱
M5:21 — آسمان نسبت به عرش آمد فرود / ورنه بس عالیست سوی خاکتود
M5:21
شرح و معنا · به زبانِ تو — AI
هر چیزی ارزشی نسبی دارد؛ آسمان که برای ما نماد بلندی است، در برابر عرش خدا پست و ناچیز است. به همین ترتیب، سخنان من دربارهی حقیقت تو در قیاس با اصل آن حقیقت، سطحی و ظاهری است، اما برای فهم دیگران، عمیق و مغز کلام محسوب میشود.
مولانا در این بیت از تمثیل آسمان و زمین و عرش استفاده میکند تا مفهومی عمیق دربارهی «نسبی بودنِ ارزشها» را بیان کند. این بیت در ادامهی بیت قبلی است که میگفت سخنان او دربارهی حقیقت معنوی (که به پیامبر یا انسان کامل اشاره دارد)، نسبت به خودِ آن حقیقت همچون «پوست» (قشر) است، اما برای فهم مخاطبان عادی، «مغز» (لبّ) به شمار میآید.
در اینجا، «آسمان» نماد همان سخنان و توصیفات مولاناست. از دید ما انسانهای خاکی که روی «تودهی خاک» (خاکتود) زندگی میکنیم، آسمان بسیار رفیع و شکوهمند است. اما همین آسمان بلند، اگر با «عرش» الهی مقایسه شود، چیزی جز یک پلهی پایین و فرودست نیست.
نکتهی اصلی این است که کلام و عقل بشری، هر قدر هم که اوج بگیرد و والا به نظر برسد، در برابر حقیقت مطلق الهی و مراتب بالای وجود، محدود و ناچیز است. مولانا با این تمثیل، هم عظمت آن حقیقت معنوی را یادآور میشود و هم به محدودیتهای زبان و بیان انسانی اذعان میکند. او میگوید گرچه کلام من در برابر تو قاصر است، اما برای راهنمایی کسانی که هنوز در مراتب پایینتر معرفت قرار دارند، ضروری و بسیار ارزشمند است.
- عرش
- در معارف اسلامی، بالاترین مرتبهی عالم هستی، تخت فرمانروایی خداوند.
- فرود
- پایین، پست، در مرتبهی پایینتر.
- ورنه
- وگرنه، در غیر این صورت.
- بس
- بسیار، خیلی.
- عالی
- بلندمرتبه، رفیع.
- خاکتود
- تودهی خاک، کنایه از زمین و عالم مادی.
گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات
گفتگوی تو تا وقتی عمومیاش نکنی، فقط روی همین دستگاه میماند.
پرسشهای خوانندگان0
هنوز پرسشی بهاشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.