قرائت› دفتر ۵› بخش ۲۷ - در بیان آنک صفا و سادگی نفس مطمنه از فکرتها مشوش شود چنانک بر روی آینه چیزی نویسی یا نقش کنی اگر چه پاک کنی داغی بماند و نقصانی› بیت ۵۶۵
M5:565 — عمر در محمول و در موضوع رفت / بیبصیرت عمر در مسموع رفت
M5:565
شرح و معنا · به زبانِ تو — AI
عمر خود را با بحثهای انتزاعی و منطقی هدر دادی و به جای رسیدن به بصیرت و درک مستقیم، تنها به شنیدهها و دانش نقلی اکتفا کردی.
این بیت انتقاد صریح مولوی از کسانی است که عمر خود را صرف مباحث نظری و علوم عقلی، بهویژه منطق و فلسفه، میکنند و از معرفت حقیقی و شهودی باز میمانند. در این ابیات، مولوی فیلسوفان و متکلمان را خطاب قرار میدهد که به جای پرداختن به مسئله اصلی زندگی یعنی «خودشناسی» (حد خود را دان)، درگیر اصطلاحات و مفاهیم انتزاعی شدهاند.
«موضوع» و «محمول» از اصطلاحات کلیدی در منطق ارسطویی هستند که اساس تشکیل یک قضیه را میسازند. مولوی با به کار بردن این دو واژه، به طور مستقیم به منطقدانان و فلاسفه اشاره میکند و میگوید تمام عمرشان صرف اینگونه بحثهای ذهنی و کلامی شد. نتیجهٔ این رویکرد، آن طور که در مصرع دوم آمده، از دست دادن «بصیرت» است. بصیرت، بینش درونی و درک مستقیمی است که از تجربهٔ معنوی حاصل میشود، نه از مطالعه و مباحثه.
«مسموع» به معنای شنیدهها و دانش نقلی است. از نظر مولوی، دانشی که تنها از راه گوش و خواندن کتابها به دست میآید و به شهود قلبی تبدیل نمیشود، ارزشی ندارد و انسان را به حقیقت نمیرساند. بنابراین، این بیت دعوتی است به گذر از علم حصولی (دانش اکتسابی و استدلالی) و روی آوردن به علم حضوری (دانش شهودی و بیواسطه).
- محمول
- در منطق، صفتی که به موضوع نسبت داده میشود؛ گزاره.
- موضوع
- در منطق، چیزی که صفتی به آن نسبت داده میشود؛ نهاد.
- بیبصیرت
- بدون بینش درونی، بدون درک عمیق و شهودی.
- مسموع
- شنیدهها، آنچه از دیگران شنیده شده، دانش نقلی و غیرمستقیم.
گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات
گفتگوی تو تا وقتی عمومیاش نکنی، فقط روی همین دستگاه میماند.
پرسشهای خوانندگان0
هنوز پرسشی بهاشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.