M5:567 — جز به مصنوعی ندیدی صانعی / بر قیاس اقترانی قانعی

مولانا در این بخش از مثنوی، دو راه برای شناخت خداوند را در برابر هم قرار می‌دهد: راه اهل معرفت و شهود (صوفیان) و راه اهل استدلال و فلسفه.

این بیت، زبان حال فیلسوف یا متکلمی است که برای اثبات وجود «صانع» (آفریدگار)، به «مصنوع» (آفریده‌ها و جهان) نگاه می‌کند. این روش، که در فلسفه به آن «برهان نظم» یا «برهان علت و معلول» می‌گویند، از نظر مولانا راهی غیرمستقیم و ناکافی است. او این روش را «قیاس اقترانی» می‌نامد که اصطلاحی در منطق ارسطویی است و به نوعی استدلال عقلی اشاره دارد که از مقدمات به نتیجه می‌رسد (مثلاً: جهان منظم است؛ هر نظمی ناظمی دارد؛ پس جهان ناظمی دارد). مولانا می‌گوید این نوع شناخت، مانند دیدن آتش از روی دود آن است (چنانکه در بیت‌های بعدی می‌آید). در حالی که عارف، خود آتش را بی‌واسطۀ دود تجربه می‌کند.

نقد مولانا این است که تکیه بر این براهین، انسان را در حجاب «وسایط» و «دلایل» نگه می‌دارد و از رسیدن به «مدلول» (یعنی خود خداوند) باز می‌دارد. این شناخت، شناختی ذهنی و مفهومی است، نه یک تجربۀ وجودی و بی‌واسطه. از این رو، کسی که به این استدلال‌ها «قانع» است، از درک مستقیم و صفای حقیقی نفس باز مانده است.