قرائت دفتر ۶ بخش ۲۹ - وصیت کردن مصطفی علیه‌السلام صدیق را رضی الله عنه کی چون بلال را مشتری می‌شوی هر آینه ایشان از ستیز بر خواهند در بها فزود و بهای او را خواهند فزودن مرا درین فضیلت شریک خود کن وکیل من باش و نیم بها از من بستان بیت ۱۰۱۹

M6:1019 — هم‌چنانک از چشمهٔ چشم تو نور / او روان کردست بی‌بخل و فتور

هم‌چنانک از چشمهٔ چشم تو نوراو روان کردست بی‌بخل و فتور
✦ ارائهٔ این بیت به فارسی

M6:1019

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — برگرفته از درس‌گفتارهای ضبط‌شدهٔ مثنوی او

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: همان‌طور که نور از چشمهٔ چشم تو جاری است، او (خدا) آن را بی‌هیچ بخل و ضعفی روان ساخته است. معنا: این بیت با تمثیل چشم و نور، این حقیقت را روشن می‌کند که سرچشمهٔ حقیقی همهٔ پدیده‌ها خداوند است و اجزای مادی تنها روپوشی برای فعل او هستند.

شرح

این بیت، همچون یک مثال کلیدی، آموزهٔ محوری و سترگ عرفانی را روشن می‌کند: آموزهٔ «توحید افعالی». مولانا با قاطعیت و وضوح بیان می‌دارد که گرچه چشم، با ساختار پیچیده و متشکل از اعصاب، چربی‌ها و آنچه «عوامل تیرهٔ مادی» می‌نامیدیم، به ظاهر منبع نور و بینایی است، اما حقیقت آن است که این نور، از «او» (خداوند) روان گشته است. چشم تنها یک «روپوش» است؛ یک پرده بر روی واقعیتی ژرف‌تر. بینش و دیدن، عملی است «فراحسی» که از جانب روح صادر می‌شود، نه صرفاً کارکرد مکانیکی اعصاب و مغز، آن‌گونه که فیزیولوژیست‌های دوران جدید می‌اندیشند.

این تمثیل، مکمل و مثالی دیگر از استعارهٔ «اسپر خود کرده حق آن سنگ را» است؛ یعنی خداوند سنگ را سپری برای جریان آب ساخته است. به همین قیاس، چشم نیز سپری است که نور هستی از ورای آن تجلی می‌یابد. من این تقابل را چالشی دیرین میان «اندیشهٔ قدیم و جدید» و نیز میان «اندیشه‌های دینی و علمی» می‌دانم. در منظومهٔ فکری مولانا، تنها یک فاعل حقیقی در جهان هستی وجود دارد و او کسی جز خداوند نیست. هر آنچه را ما به ظاهر فاعل می‌پنداریم – از آتشی که می‌سوزاند تا آبی که خاموش می‌کند و دارویی که شفا می‌بخشد – همگی «دستکشی بر دست خداوند» بیش نیستند. عارف، با آن بینش نافذ و بصیرت بی‌مانند خود، «دستکش را می‌شکافد» و «دستان خدا را در او می‌بیند».

عبارت «بی‌بخل و فتور» در این بیت، کرامت و قدرت بی‌کران الهی را عمیقاً تأکید می‌کند. خداوند، بی‌هیچ کاستی و ضعفی، سرچشمهٔ بی‌وقفهٔ هستی و ادراک است. اوست که همواره در کار است، کُلَّ یَوْمٍ هُوَ فِی شَأْنٍ، و هیچ‌گاه بخل یا ضعفی در افعال او راه نمی‌یابد، چرا که این اوصاف تنها شایستهٔ محدودیت‌های مخلوقات‌اند و در ساحت فعل واجب‌الوجود راهی ندارند.

نکات کلیدی

  • چشم، مانند سنگ چشمه، فقط یک «روپوش» و وسیله است؛ سرچشمهٔ واقعی نور و بینایی خداوند است.
  • این بیت بر اصل «توحید افعالی» تأکید دارد: در هستی، فاعل حقیقی جز خدا نیست و دیگر موجودات تنها مجاری فعل او هستند.
  • مولانا، با تمایز نهادن میان عمل روح و کار جسم، دیدگاه‌های قدیم و جدید را در تبیین ادراک به چالش می‌کشد.
  • عبارت «بی‌بخل و فتور» بیانگر بی‌نهایتی کرم و قدرت الهی است که بدون هیچ نقص و ضعفی، هستی را جاری می‌سازد.
  • عارفان بینش نافذی دارند که می‌توانند دستان خداوند را در پسِ روپوشِ پدیده‌های طبیعی مشاهده کنند.

Sources: d6-s22 · 00:06:25 d6-s22 · 00:08:12 d6-s22 · 00:08:58 d6-s21 · 01:26:56

به زبانِ تو — AI

گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات

گفتگوی تو تا وقتی عمومی‌اش نکنی، فقط روی همین دستگاه می‌ماند.

پرسش‌های خوانندگان

هنوز پرسشی به‌اشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.