قرائت› دفتر ۶› بخش ۴۴ - رجوع به قصهٔ رنجور› بیت ۱۳۷۴

M6:1374 — گر انیس لا نه‌ای ای جان به سر / در کمین لا چرایی منتظر

گر انیس لا نه‌ای ای جان به سردر کمین لا چرایی منتظر
✦ ارائهٔ این بیت به فارسی

M6:1374

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — برگرفته از درس‌گفتارهای ضبط‌شدهٔ مثنوی او

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: ای جانِ به سرآمده، اگر با نیستی مأنوس و هم‌نشین نیستی، پس چرا در کمین آن نشسته‌ای و منتظرش هستی؟ معنا: این بیت به یک تناقض در رفتار انسان اشاره می‌کند: آدمیان در پی خواسته‌های روزمرهٔ خود همواره در جستجوی چیزهایی هستند که هنوز وجود ندارند (نیستی)، اما وقتی پای نیستیِ عرفانی یا فنا به میان می‌آید، از آن می‌گریزند؛ حال آنکه این دو، در باطن، به هم پیوسته‌اند.

شرح

مولانا در این بیت عمیقاً به یک نکتهٔ هستی‌شناختی و روان‌شناختی اشاره می‌کند که ریشه در «دیدهٔ وارونه‌بینی» ما دارد. او با یک استدلال بسیار ظریف، که می‌توان آن را «حیلهٔ لطیف» نامید، ما را به پذیرش فنا و نیستی عارفانه دعوت می‌کند. می‌گوید: نگاه کنید، شما تمام عمر به دنبال نیستی بوده‌اید. هر صنعتگری، هر صانعی، هر کارآفرینی، وقتی می‌خواهد کاری بکند، به دنبال چیزی می‌رود که نیست. بنا به دنبال زمینی است که ساخته نشده، نجار به دنبال خانه‌ای است که در ندارد، سقا به دنبال کوزه‌ای است که آب ندارد. اینان همه‌شان، در واقع، در «کمین لا» نشسته‌اند، در کمین معدومات، منتظر چیزی که هنوز به وجود نیامده است.

پس چطور است که وقتی نام «عدم» یا «نیستی» به میان می‌آید، به‌خصوص در ساحت معنویت و فنا، همه از آن می‌گریزند؟ شما که عمرتان را در «بحر لا» قلاب انداخته‌اید، دل از داشته‌های بالفعل خود کنده‌اید (شست دل در بحر لا افکنده‌ای)، و از همین نیستی و عدم، صدها هزار صید (دستاوردهای مادی و معنوی) گرفته‌اید، چرا اکنون از آن پرهیز می‌کنید؟ مولانا اینجا پلی می‌زند میان «نیستی»‌ای که ما در جهان مادی می‌جوییم (چیزهایی که هنوز نیستند و می‌خواهیم بیافرینیم) و «نیستی» عرفانی (فنای نفس، فقر صوفیانه). او می‌خواهد نشان دهد که این دو نیستی، در نهایت، به هم می‌رسند؛ هر دو به گونه‌ای با «لا» و «عدم» سروکار دارند.

در واقع، «لا» و «نیستی» انیس و هم‌نشین طمع و خواسته‌های ماست. اگر طمع و امید تو به «نیستی» است، پس چرا از آن پرهیز داری؟ این یک «جادوی عالم» است که هستی و نیستی را در دید ما وارونه جلوه می‌دهد. ما «برگ» (داشتن، وجود حقیقی) را «مرگ» می‌نامیم و از آن می‌گریزیم، حال آنکه همین «مرگ» است که ما را به «برگ» حقیقی و حیات ابدی می‌رساند. این همان «چشم‌بندی خدا» یا «سحر صنعت الهی» است که مولانا از آن سخن می‌گوید؛ این غفلت چنان چشم ما را بسته که رغبت ما به «ته چاه» زندگی کردن افتاده است، در حالی که رهایی از این چاه، عین آزادی و بهشت است. مولانا از ما می‌خواهد که این حجابِ غفلت را کنار زنیم و نیستی را در مقام و منزلت واقعی‌اش ببینیم، زیرا که آن نیستی، همان دریای مرادی است که آرزوها و صیدهای بی‌شماری در خود نهفته دارد.

نکات کلیدی

  • بشر به‌طور ذاتی در پی نیستیِ چیزهایی است که می‌خواهد بیافریند یا به دست آورد، اما از نیستیِ عرفانی (فنا) می‌گریزد.
  • مولانا با «حیلهٔ لطیف» خود، میان نیستی مادی (آنچه هنوز نیست و ما می‌جوییم) و نیستی معنوی (فنای نفس) پل می‌زند.
  • «لا» و «عدم» انیس و هم‌نشین آرزوهای ما هستند؛ ما سرمایه و دل خود را در دریای نیستی می‌اندازیم تا صید کنیم.
  • «جادوی عالم» و «چشم‌بندی الهی» باعث شده تا ما هستی واقعی را نیستی و نیستی را هستی پنداریم.
  • ما از آن نیستی که دریای مراد و منبع بی‌شمار دستاوردهاست، می‌گریزیم، و رغبت به ماندن در «ته چاه» دنیا داریم.

Sources: d6-s28 · 40:05 d6-s28 · 41:47 d6-s28 · 44:51

❋

به زبانِ تو — AI

❋

گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات

گفتگوی تو تا وقتی عمومی‌اش نکنی، فقط روی همین دستگاه می‌ماند.

پرسش‌های خوانندگان

هنوز پرسشی به‌اشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.