قرائت› دفتر ۶› بخش ۴۶ - لیس للماضین هم الموت انما لهم حسرة الفوت› بیت ۱۴۷۵

M6:1475 — ذکر آرد فکر را در اهتزاز / ذکر را خورشید این افسرده ساز

ذکر آرد فکر را در اهتزازذکر را خورشید این افسرده ساز
✦ ارائهٔ این بیت به فارسی

M6:1475

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — برگرفته از درس‌گفتارهای ضبط‌شدهٔ مثنوی او

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: ذکر، فکر را به جنبش و اهتزاز درمی‌آورد؛ ذکر را خورشیدی ساز که بر این فکر یخ‌زده بتابد.

معنا: مولانا می‌فرماید که برای فعال‌سازی اندیشهٔ راکد و جامد، باید به ذکر روی آورد؛ زیرا ذکر چونان خورشیدی است که یخ‌زدگی و رکود فکر را ذوب کرده و آن را به جنبش و پویایی وامی‌دارد.

شرح

ما در مثنوی بارها دیده‌ایم که مولانا از ما می‌خواهد که اهل فکر باشیم و نه تنها آنچه را او می‌گوید بشنویم، بلکه درباره‌اش بیندیشیم. او می‌گوید: «این قدر گفتیم، باقی فکر کن». اما این فکر، اگر قرار باشد که حیات‌بخش و روشنگر باشد، نباید جامد و یخ‌زده بماند. گاهی اندیشه، به دلیل پراکندگی حواس، اشتغالات ذهنی بیهوده یا فقدان تمرکز، از پویایی می‌افتد و به رکود می‌گراید. در اینجاست که مولانا راه چاره‌ای بی‌بدیل را پیشنهاد می‌دهد: «فکر اگر جامد بود، رو ذکر کن»؛ ذکر، یعنی یادکرد و به خاطر داشتن معشوق ازلی، یاد خداوند، و اشتغال به او. این ذکر است که می‌تواند نیروی پویایی و جنبش را به فکر بازگرداند.

به گمان من، مولانا در این بیت به نکته‌ای قرآنی اشاره می‌کند، آنجا که اولوالالباب، یعنی خردمندان واقعی را کسانی می‌داند که: «الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِيَامًا وَقُعُودًا وَعَلَى جُنُوبِهِمْ وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ». ملاحظه می‌کنید که در قرآن کریم، ذکر و فکر در کنار هم و به عنوان دو بال خرد معرفی شده‌اند. تفکر در خلقت آسمان و زمین، ثمرهٔ ذکری است که به قلب آرامش می‌بخشد و ذهن را از پراکندگی می‌رهاند. مولانا نیز به همین نکته اشاره دارد که ذکر، همچون خورشیدی تابان، بر این فکر افسرده و یخ‌زده می‌تابد و آن را از حالت انجماد بیرون می‌آورد. فکرِ جامد، فکری است که در بند هزاران سودای پراکنده و درهم تنیده است؛ اما ذکر، با تمرکز بر یک نقطهٔ واحد، یعنی یاد خداوند، دل را مطمئن می‌سازد و ذهن را از این سوداهای پراکنده رها می‌کند. این همان نکته‌ای است که قرآن می‌فرماید: «أَلَا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ».

من این را همان "مایندفولنس" یا ذهن‌آگاهی می‌خوانم که در مکاتب امروزین مدیتیشن به آن تأکید می‌شود. یعنی هر کاری که می‌کنی، تمام توجهت را به همان کار معطوف کن. وقتی نماز می‌خوانی، فقط نماز بخوان؛ وقتی غذا می‌خوری، تنها به لقمه‌ات بنگر، نه به تلویزیون و رادیو. این تمرکز و جمع کردن حواس است که از پراکندگی ذهن می‌کاهد و راه را برای سیَلان افکار و گشودگی اندیشه هموار می‌سازد. اقبال لاهوری می‌گفت افکار و حقایق خود را چون حوریانی به آغوش او می‌اندازند؛ این حالتی است که حقایق، خود به استقبال می‌آیند و نه با زور و زحمت از گوشه و کنار ذهن بیرون کشیده شوند. اینجاست که می‌بینیم خود مولانا چگونه ذهنی باز و اندیشه‌ای سیال دارد؛ این باز بودن نه به معنای Open-mindedness امروزی، بلکه به معنای جوشش بی‌وقفهٔ حقایق از درون اوست. و بی‌شک این از آن روست که او اهل ذکر است و همین درس را به ما می‌آموزد.

باید دانست که این ذکر، صرفاً تکرار لفظی کلمات نیست. ذکر واقعی آن است که چنان به یاد محبوب و خالق مشغول باشی که یاد دیگران از خاطرت بزداید. چنین ذکری است که فکر را از پراکندگی به وحدت می‌رساند و همان‌طور که مولانا در جای دیگری می‌گوید: «هوش را توزیع کردی بر جهات / می‌نیرزد تره‌ای آن ترهات / جمع باید کرد اجزا را به عشق / تا شوی خوش چون سمرقند و دمشق». این جمع کردن اجزا، با عشق و از طریق ذکر حاصل می‌شود. البته من در جایگاه توصیه ذکر خاصی نیستم و این کار بر عهدهٔ اهلش است، اما بر تأثیر بی‌چون و چرای ذکر در پرورش فکر و روح قویاً قائلم.

نکات کلیدی

  • ذکر قوای فکری را از جمود و رکود رها کرده و آن را به جنبش و پویایی وامی‌دارد.
  • ذکر، مانند خورشید، بر اذهان افسرده و پراکنده می‌تابد و به آنها گرمای تمرکز و وضوح می‌بخشد.
  • ارتباط متقابل ذکر و فکر، ریشه‌ای قرآنی دارد: اولوالالباب کسانی هستند که هم ذکر می‌کنند و هم تفکر.
  • آرامش قلب و رهایی از سوداهای پراکنده، ثمرهٔ ذکر واقعی است که راه را برای اندیشهٔ عمیق و پربار هموار می‌سازد.
  • مولانا خود نمونهٔ بارز اندیشه‌ای گشوده و سیال است که ثمرهٔ دائمی اشتغال او به ذکر بوده است.

Sources: d6-s30 · 00:54:27 d6-s30 · 00:59:51 d6-s88 · 01:08:28 d6-s90 · 01:28:58

❋

به زبانِ تو — AI

❋

گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات

گفتگوی تو تا وقتی عمومی‌اش نکنی، فقط روی همین دستگاه می‌ماند.

پرسش‌های خوانندگان

هنوز پرسشی به‌اشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.