قرائت دفتر ۶ بخش ۴۶ - لیس للماضین هم الموت انما لهم حسرة الفوت بیت ۱۴۷۸

M6:1478 — نه قبول اندیش نه رد ای غلام / امر را و نهی را می‌بین مدام

نه قبول اندیش نه رد ای غلامامر را و نهی را می‌بین مدام
✦ ارائهٔ این بیت به فارسی

M6:1478

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — برگرفته از درس‌گفتارهای ضبط‌شدهٔ مثنوی او

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: ای بنده، نه به پذیرفته شدن اعمالت فکر کن و نه به رد شدنشان؛ بلکه پیوسته امر و نهی (فرمان‌ها و نواهی الهی) را در نظر داشته باش و بدان عمل کن. معنا: این بیت به سالک توصیه می‌کند که در مسیر معنوی، بر انجام وظایف و پایبندی به احکام الهی تمرکز کند و نتیجه (قبول یا رد شدن) را به خداوند بسپارد.

شرح

این بیت، بی‌تردید، از ابیات درخشان مثنوی است که در آن مولانا راه و رسم سلوک عملی را به ما می‌آموزد. پس از آنکه سخن از فکر و ذکر به میان می‌آورد و توصیه می‌کند که اگر «فکرت جامد بود، رو ذکر کن»، بلافاصله به این نکتهٔ ظریف می‌پردازد که در این مسیر عمل و مجاهده، چگونه باید نسبت خود را با نتایج و سرانجام کارمان تنظیم کنیم.

مولانا صریحاً می‌گوید: «نه قبول اندیش نه رد ای غلام». ای سالک، ای بنده، نه به این فکر کن که آیا اعمالت مورد قبول واقع می‌شود و نه به این بیندیش که ممکن است رد شود و بی‌فایده بماند. این، یک درس عمیق در باب رها کردن تعلق خاطر به «حاصل کار» و «نتیجهٔ عمل» است. جذبه و عنایت الهی، همان‌طور که بارها گفته‌ام، امری مطلقاً پیش‌بینی‌ناپذیر است. ما نمی‌توانیم با فرمول‌ها و محاسبات خود، زمان فرود آمدن «مرغ جذبه» را پیش‌بینی کنیم یا تضمینی برای پذیرفته شدن تلاش‌هایمان داشته باشیم. بنابراین، دلبستگی به قبول یا هراس از رد، تنها اضطراب‌آفرین است و آدمی را از اصل وظیفه‌اش بازمی‌دارد.

پس وظیفهٔ ما چیست؟ ادامهٔ بیت روشن می‌کند: «امر را و نهی را می‌بین مدام». تو باید پیوسته، مداوم و بدون وقفه، بر رعایت امر و نهی الهی متمرکز باشی. یعنی بر انجام فرمان‌ها و اجتناب از نواهی حق. این همان «کار کردن» است که مولانا در ابیات پیشین به آن اشاره می‌کند: «لیک ای خواجه‌تاش کار کن / موقوف آن جذبه مباش». سالک باید در شب تاریک زندگی و سلوک، چراغ خود را روشن نگه دارد و همچنان کار کند تا صبح سر بزند: «چون بدیدی صبح، آنگه شمع کش». تا وقتی که صبح وصال یا تابش عنایت ازلی آشکار نشده، نباید از تلاش دست کشید. این «دیدن امر و نهی» به معنای صرفاً اطلاع یافتن نیست، بلکه به معنای «حاضر نگه داشتن» و «مراقب بودن» و «مداومت ورزیدن» در عمل به آن‌هاست.

این نگرش، تعادلی شگرف میان جد و جهد و توکل، و میان عمل و تسلیم ایجاد می‌کند. از یک سو، سالک را به فعالیت و تکلیف‌گرایی بی‌وقفه فرامی‌خواند و از سوی دیگر، او را از بند نگرانی‌ها و محاسبات بشری در مورد پذیرش یا عدم پذیرش عمل آزاد می‌سازد. در این رهگذر، توجه به نتیجه، خود حجابی می‌شود میان بنده و معبود؛ در حالی که اخلاص و حضور پیوسته در مدار امر و نهی، راهگشاست.

نکات کلیدی

  • در سلوک معنوی، ذهن را از دغدغهٔ پذیرفته شدن یا نشدن اعمال آزاد کن.
  • تمرکز اصلی باید بر انجام پیوسته و با اخلاص امر و نهی الهی باشد.
  • جذبه و عنایت الهی غیرقابل پیش‌بینی است؛ نباید کار را موقوف آن داشت.
  • سالک باید تا زمان طلوع صبح حقیقت، همچنان با جد و جهد راه بپیماید و کار کند.
  • این بیت تعادلی میان تلاش بی‌وقفه و رهایی از بند نتایج عمل ارائه می‌دهد.

Sources: d6-s30 · 00:54:27 d6-s30 · 00:59:51

به زبانِ تو — AI

گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات

گفتگوی تو تا وقتی عمومی‌اش نکنی، فقط روی همین دستگاه می‌ماند.

پرسش‌های خوانندگان

هنوز پرسشی به‌اشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.