قرائت دفتر ۶ بخش ۴۹ - جواب دادن قاضی صوفی را بیت ۱۵۹۹

M6:1599 — نیست در ضبطت چو بگشادی دهان / از پی صافی شود تیره روان

نیست در ضبطت چو بگشادی دهاناز پی صافی شود تیره روان
✦ ارائهٔ این بیت به فارسی

M6:1599

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — برگرفته از درس‌گفتارهای ضبط‌شدهٔ مثنوی او

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: چون دهان بگشادی، دیگر در مهار تو نیست؛ پس از آنکه زلال می‌نماید، آب روان تیره می‌شود. معنا: مولانا هشدار می‌دهد که پس از آغاز سخن، کنترل از دست می‌رود و کلامی که در ابتدا درست به نظر می‌رسد، می‌تواند به سرعت به تیرگی و خطا آلوده شود.

شرح

این بیت از مولانا یک هشدار عمیق و بنیادین در باب خطرات کثرت کلام، حتی کلام حق است. می‌فرماید که حتی اگر دو کلمه سخن راست بگویی، موتور سخنوری تو راه می‌افتد و دیگر تو را رها نمی‌کند. در اینجا مولانا به ضرب‌المثل عربی اشاره می‌کند که «الکلام یجرّ الکلام»؛ یعنی حرف، حرف می‌آورد. وقتی دهان گشودی، این رودخانه کلام به راه می‌افتد و دیگر در «ضبط» و مهار تو نیست. گویی چشمه‌ای است که ابتدا آب زلال می‌دهد، اما پس از مدتی، آب گل‌آلود و تیره از آن جاری می‌شود.

این پدیده، به زعم من، بیانگر این حقیقت است که نفس آدمی، به‌ویژه در بستر سخنوری، مستعد لغزش است. کسی که سخنش زیاد شود، خطایش نیز زیاد خواهد شد، چرا که عقل همیشه ثابت و استوار نیست. گاه ممکن است خون به مغز نرسد، لحظه‌ای غفلت فرا رسد و سخنان ناصواب از دهان خارج شود. این نکته در روایات نیز تصدیق شده است که: «مَن کَثُرَ کَلامُهُ کَثُرَ خَطَؤُهُ»؛ یعنی هر کس که زیاد حرف می‌زند، خطایش نیز بیشتر می‌شود.

این توصیه به «خاموشی» یا حداقل «نوشارع بودن» (عدم آغازگری کلام)، حتی در مورد «حرف رشد» (سخن نیکو)، یک اصل عرفانی مهم است. مولانا می‌گوید: «این مشو شارع در آن حرف رشد / که سخن زو مر سخن را می‌کشد». یعنی تو آغازگر کلام مباش، حتی اگر سخن نیکو باشد؛ زیرا سخن، سخن دیگر را به دنبال خود می‌آورد و انسان را به ورطه تیرگی و خطا می‌کشاند.

تنها معصومان و آنان که تحت مراقبت الهی‌اند، می‌توانند بی‌واهمه دهان بگشایند، چرا که سرچشمه کلامشان همیشه زلال است و هرچه از آن بیرون می‌آید «شربت اندر شربت» است. اما برای ما، که از عصمت برخوردار نیستیم، مهار زبان امری حیاتی است؛ زیرا دهان گشودن، آغاز راهی است که پایانش تضمین شده نیست و چه بسا صافی آغازین، به تیرگی درونی و بیرونی بینجامد.

نکات کلیدی

  • کثرت کلام، حتی کلام حق، به دلیل طبیعت لغزندهٔ نفس، خطرناک است.
  • سخن همچون چشمه‌ای است که ممکن است پس از زلالی اولیه، گل‌آلود شود.
  • آغازگر سخن بودن، انسان را به جریانی می‌اندازد که مهارش از دست می‌رود.
  • پرهیز از پرحرفی، حتی در امور نیک، نشانه‌ای از هوشیاری عرفانی است.
  • تنها معصومان‌اند که کلامشان همواره زلال و پاک باقی می‌ماند.

Sources: d6-s35 · 00:39:45 d6-s35 · 00:40:55 d6-s35 · 00:41:42

به زبانِ تو — AI

گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات

گفتگوی تو تا وقتی عمومی‌اش نکنی، فقط روی همین دستگاه می‌ماند.

پرسش‌های خوانندگان

هنوز پرسشی به‌اشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.