قرائت› دفتر ۶› بخش ۶۳ - مثل› بیت ۱۷۹۶

M6:1796 — جزو جزوت تا برستست از عدم / چند شادی دیده‌اند و چند غم

جزو جزوت تا برستست از عدمچند شادی دیده‌اند و چند غم
✦ ارائهٔ این بیت به فارسی

M6:1796

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — برگرفته از درس‌گفتارهای ضبط‌شدهٔ مثنوی او

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: هر بخش و ذره‌ای از وجود تو، از آن دم که از نیستی سر برآورد، چه شادی‌ها که ندیده است و چه غم‌ها که بر آن نگذشته است. معنا: این بیت بیان می‌دارد که هر جزء از وجود ما، از آغاز پیدایشش، سرشار از تجربه‌های شادی و غم بوده و شکل‌گیری آن نتیجهٔ این فراز و نشیب‌هاست.

شرح

این بیت گواهی است بر ژرف‌بینی مولانا در واکاوی سرشت هستی و پیدایش اجزا. او با نگاهی دقیق به این نکته می‌پردازد که هر جزئی از وجود ما، از لحظهٔ برآمدن از عدم و پا گذاشتن به عرصهٔ هستی، حامل تاریخچه‌ای از شادی‌ها و غم‌هاست. این نه فقط یک مشاهدهٔ شاعرانه، که تبیینی فلسفی و حتی زیستی است از چگونگی شکل‌گیری و تکوین موجودات.

به باور من، که از سخن مولانا چنین برمی‌آید، هر جزو و عضوی از بدن یا کلیت ارگانیسم، رشد خود را مدیون نوعی «لذت» است. البته این لذت، آن لذتِ حسیِ مبتذل نیست؛ بلکه لذتِ ناشی از «کارکرد» و «نقش» است. وقتی دستی کار می‌کند و پایی راه می‌رود، این عمل و کارکرد، برای آن عضو لذت‌بخش است و همین لذت است که به بقا و رشد آن کمک می‌کند. مولانا این را به شکل عکس هم بیان می‌کند: اگر عضوی از کار بازمانَد یا رنج ببیند، لاغر می‌شود و رو به زوال می‌گذارد. این دقیقاً همان نگاهی است که در زیست‌شناسی تکاملی نیز می‌توان بازتاب آن را دید؛ اعضایی که در جهت بقای موجود کارکردی مؤثر داشته‌اند، ماندگار شده و تکامل یافته‌اند و آنانی که نقشی نداشته‌اند، کم‌کم از بین رفته‌اند. بنابراین، تولد و رشد یک عضو، محصول لذتی است که مجموعهٔ ارگانیسم از کارکرد آن عضو می‌برد.

مولانا در ادامهٔ این بحث، به نکتهٔ ظریفی اشاره می‌کند: جزو باقی می‌ماند، اما آن لذت و خوشی که مایهٔ پیدایش و رشدش بوده، از یاد می‌رود و پنهان می‌شود. این همان مسئلهٔ حافظهٔ وجودی است. عضو کنونی به ظاهر ساکت است و از گذشتهٔ خود سخن نمی‌گوید، اما ما، که «افسانه جویان» هستیم، باید به «سابقهٔ امر» نظر کنیم و ببینیم که چگونه این جزو در بستر شادی‌ها و غم‌ها پدید آمده است. مثال‌هایی که مولانا می‌آورد، این مفهوم را روشن‌تر می‌کند: پنبه‌ای که در تابستان پدید می‌آید، در زمستان نیز موجود است، اما تابستان رفته و از یاد رفته است؛ یا یخی که از سرمای زمستان (شتا) متولد می‌شود، پس از رفتن زمستان نیز باقی است. این یخ، «یادگار صعوبت» است؛ یعنی یادگاری از رنج و سرما، اما وجودش نشان از فرآیندی پنهان دارد. به همین قیاس، میوه‌های دی‌ماه، یادگار و محصول تابستان‌اند.

آنچه مولانا در اینجا می‌آموزد، این است که نباید به ظاهر اکتفا کرد؛ هر هستی و هر جزئی، پشت سر خود داستانی از کنش و واکنش با جهان، و از شادی و غم، دارد. این داستان‌ها، هرچند از حافظهٔ ظاهری ما پنهان مانده‌اند، اما در بطن وجود و در تک‌تک اجزای ما، حک شده‌اند و «افسانه»ی ناگفته‌ای را روایت می‌کنند.

نکات کلیدی

  • هر جزء از وجود ما، از آغاز پیدایش، حامل تاریخچه‌ای از شادی‌ها و غم‌هاست.
  • رشد و بقای اعضای بدن به نوعی «لذت کارکردی» وابسته است؛ یعنی لذت حاصل از انجام وظیفهٔ صحیح.
  • عضوهایی که رنج می‌کشند یا از کارکرد باز می‌مانند، لاغر شده و به سوی زوال می‌روند.
  • اگرچه لذت‌های گذشته پنهان می‌شوند، اما نتایج و محصولات آنها (اجزای موجود) باقی می‌مانند و گواه آن تاریخچه هستند.
  • مولانا با نگاهی فلسفی-زیستی به چگونگی تکوین موجودات و نقش شادی و غم در آن می‌پردازد.
  • بررسی اجزای کنونی هستی، ما را به فهم داستان‌های پنهان گذشتهٔ آنها رهنمون می‌شود.

Sources: d6-s40 · 00:11:30 d6-s40 · 00:13:29

❋

به زبانِ تو — AI

❋

گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات

گفتگوی تو تا وقتی عمومی‌اش نکنی، فقط روی همین دستگاه می‌ماند.

پرسش‌های خوانندگان

هنوز پرسشی به‌اشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.