قرائت دفتر ۶ بخش ۲ - سؤال سایل از مرغی کی بر سر ربض شهری نشسته باشد سر او فاضل‌ترست و عزیزتر و شریف‌تر و مکرم‌تر یا دم او و جواب دادن واعظ سایل را به قدر فهم او بیت ۱۸۲

M6:182 — از نظرهای خفاش کم و کاست / انجم آن شمس نیز اندر خفاست

از نظرهای خفاش کم و کاستانجم آن شمس نیز اندر خفاست
✦ ارائهٔ این بیت به فارسی

M6:182

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — برگرفته از درس‌گفتارهای ضبط‌شدهٔ مثنوی او

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: از دیدگان پر از کاستی و نقص خفاش، ستاره‌ها و آن خورشید (که به خودی خود روشن‌اند) نیز پنهان می‌نمایند. معنا: این بیت بیان می‌دارد که اگر بیننده خودش ناتوان و معیوب باشد، حتی بزرگ‌ترین حقایق عالم و تابنده‌ترین آن‌ها را نیز پنهان و نادیدنی خواهد یافت، زیرا عیب از چشم اوست نه از حقیقتِ مشهود.

شرح

در این بیت، مولانا خطاب به آن گروه از منکران و عیب‌جویان سخن می‌گوید که توان دیدن حقیقت را از دست داده‌اند، و دعایی نهفته در پس کلامش هست که: «خداوندا، عیب‌چینان را از این دم دور دار.» اینان همان‌هایی هستند که نه تنها در شریعت محمدی طعن می‌زنند، بلکه از مثنوی نیز رویگردانند. مولانا این افراد را به «خفاش» تشبیه می‌کند؛ موجودی که به سبب عیب سرشتی خود، از نور گریزان است و توان دیدن آفتاب و ستارگان را ندارد.

من این تعبیر خفاش را بارها در مثنوی دیده‌ام؛ آنجا که می‌گوید: «از همه محروم‌تر خفاش بود، کو عدوی آفتاب فاش بود. نیست خفاشک عدوی آفتاب، او عدوی خویش آمد در حجاب.» خفاش در حقیقت دشمن آفتاب نیست، بلکه دشمن خویش است که خود را در حجاب نادانی و نقص محبوس کرده. در این بیت، مولانا پای را فراتر می‌نهد و می‌فرماید که چشم خفاش، نه فقط از تابش خیره‌کننده خورشید محروم است، بلکه حتی ستارگان را نیز در پرده خفا می‌بیند. یعنی هرگونه منبع نوری، هرچند کم‌فروغ‌تر از شمس، از دید او پنهان است.

به گمان من، مولانا در اینجا اشاره‌ای عمیق به حدیث شریف نبوی دارد که «اِنَّ اَصحابی کَالنُّجومِ بِاَیِّهِمُ اقتَدَیتُمُ اهتَدَیتُم»؛ یعنی یاران من همچون ستارگان‌اند، به هر یک از آنان که اقتدا کنید، هدایت می‌یابید. در این تمثیل، «شمس» بی‌گمان اشاره به وجود مقدس پیامبر اکرم (ص) است که آفتاب حقیقت عالم را نمایندگی می‌کند، و «انجم» نیز اشاره به اصحاب او و به طریق اولی، اولیای الهی و جانشینان معنوی اوست. بنابراین، خفاشانِ عیب‌جو، نه تنها آفتاب رسالت را درک نمی‌کنند، بلکه از نور هدایت ستارگانِ اصحاب و اولیا نیز بی‌بهره‌اند. این نه نقص در خورشید است و نه در ستارگان؛ این «کم و کاست» در خودِ نگاه خفاش است که حقیقت را «اندر خفا» می‌بیند. این نقصی وجودی در بیننده است که مانع از ادراک جلوه حق می‌شود و این همان نکته‌ای است که مولانا مکرراً بر آن تأکید دارد: عیب در نگاه ماست، نه در جهان و نه در حقایق آن.

نکات کلیدی

  • عیب در دیدگان خفاش است، نه در خورشید و ستارگان.
  • فقدان بصیرت باطنی، حتی آشکارترین حقایق را پوشیده می‌دارد.
  • مولانا منکران و عیب‌جویان را به خفاشانی تشبیه می‌کند که نور هدایت را نمی‌بینند.
  • این بیت تأکیدی بر این نکته است که نقص در ادراک ماست، نه در وجود حقایق تابناک هستی.
  • پیامبر اکرم (ص) خورشید هدایت است و اصحاب و اولیا، ستارگان راهبر.

Sources: d6-s05 · 19:27:00 d6-s05 · 20:13:00 d6-s05 · 21:06:00

به زبانِ تو — AI

گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات

گفتگوی تو تا وقتی عمومی‌اش نکنی، فقط روی همین دستگاه می‌ماند.

پرسش‌های خوانندگان

هنوز پرسشی به‌اشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.