قرائت دفتر ۶ بخش ۶۴ - باقی قصهٔ فقیر روزی‌طلب بی‌واسطهٔ کسب بیت ۱۸۸۶

M6:1886 — روز عدل و عدل داد در خورست / کفش آن پا کلاه آن سرست

روز عدل و عدل داد در خورستکفش آن پا کلاه آن سرست
✦ ارائهٔ این بیت به فارسی

M6:1886

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — برگرفته از درس‌گفتارهای ضبط‌شدهٔ مثنوی او

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: آن جهان، روز عدل است و عدل آن است که هر چیز در جای شایستهٔ خود قرار گیرد؛ همان‌گونه که کفش برازندهٔ پاست و کلاه زیبندهٔ سر. معنا: این بیت بیان می‌کند که روز قیامت، روز اجرای کامل عدل الهی است، به این معنی که هر کسی و هر چیزی دقیقاً آنچه را که سزاوار آن است، دریافت خواهد کرد.

شرح

این بیت، تصویری ناب از ذات عدالت الهی به دست می‌دهد، تصویری که مولانا با مهارت تمام از بطن زندگی روزمره به در می‌آورد. من بارها گفته‌ام که مولانا استاد بی‌بدیل تمثیل است و اینجاست که می‌بینیم چگونه از «کفش» و «کلاه» برای تبیین یکی از عمیق‌ترین مفاهیم فلسفی و کلامی بهره می‌برد.

در تلقی مولانا، عدل یعنی «داد درخور»؛ یعنی هر چیز در جای شایسته و سزاوار خود قرار بگیرد. کفش متعلق به پاست و کلاه جایگاهش بر سر. قرار دادن کفش بر سر و کلاه بر پا نه تنها نامتناسب است، بلکه عین ظلم و بی‌عدالتی است. این همان معنای عمیق «وضع الشیء فی موضعه» است که در تعریف عدالت از آن سخن می‌گویند. مولانا این «روز عدل» را به جهان آخرت حواله می‌دهد. آنجاست که این عدل به تمام و کمال محقق می‌شود؛ روزی که هر طالب به مطلوب خود می‌رسد و هر غروب‌کننده‌ای به غرب خود. این وعده‌ای است از تطابق کامل و شگرف میان خواست و شایستگی، میان عمل و پاداش یا کیفر.

در مقابل، این دنیا، به تعبیر خود مولانا، «قهرخانه کردگار» است. این جهان سرای قهر و تصرفات نارواست، نه عدل کامل. در اینجا چه بسیار که کفش را بر سر می‌نهند و کلاه را به پا می‌کنند. در این دنیا، دانش ما محدود است و نیت‌ها پنهان می‌مانند، لذا حتی اگر تلاش کنیم، عدالت به تمامی برقرار نمی‌شود. قاضی بر ظاهر قضاوت می‌کند و روابط انسانی ما نیز آغشته به جهل و ستم است. این جهان هرگز نمی‌تواند به طور کامل شفاف شود و از همین رو، انتظار عدل مطلق در آن انتظاری بیهوده است. مولانا با این تمایز، بر خصلت موقت و ناقص این جهان در برابر کمال و قطعیت جهان دیگر تأکید می‌کند. بنابراین، این بیت تنها یک تعریف از عدالت نیست، بلکه تبیینی است از جهان‌بینی مولانا دربارهٔ دو ساحت وجودی و تمایز عمیق میان عدلِ کامل آن جهان و عدلِ ناقص و کمینه‌اش در این جهان.

نکات کلیدی

  • عدالت در نگاه مولانا به معنای قرار گرفتن هر چیز در جای شایسته و درخور خویش است؛ نه بیشتر و نه کمتر.
  • روز قیامت، تجلی‌گاه عدل کامل الهی است، جایی که تطابق دقیق بین عمل و جزا محقق می‌شود.
  • این جهان، بر خلاف جهان دیگر، «قهرخانه» است و عدالت در آن ناقص و غیرشفاف باقی می‌ماند.
  • مولانا با تمثیل‌های ساده و ملموس (کفش و کلاه)، عمیق‌ترین مفاهیم فلسفی و کلامی را بیان می‌کند.
  • آرزوی «هر طالب به مطلوب خود رسیدن» تنها در عالم عدل محض برآورده می‌شود.

Sources: d6-s42 · 46:55:00 d6-s42 · 49:08:00 d6-s42 · 51:31:00 d6-s42 · 52:36:00

به زبانِ تو — AI

گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات

گفتگوی تو تا وقتی عمومی‌اش نکنی، فقط روی همین دستگاه می‌ماند.

پرسش‌های خوانندگان

هنوز پرسشی به‌اشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.