قرائت› دفتر ۶› بخش ۶۴ - باقی قصهٔ فقیر روزی‌طلب بی‌واسطهٔ کسب› بیت ۱۸۹۱

M6:1891 — پر و پای مرغ بین بر گرد دام / شرح قهر حق کننده بی‌کلام

پر و پای مرغ بین بر گرد دامشرح قهر حق کننده بی‌کلام
✦ ارائهٔ این بیت به فارسی

M6:1891

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — برگرفته از درس‌گفتارهای ضبط‌شدهٔ مثنوی او

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: بال و پای پرنده‌ای را که در کنار دام گرفتار شده است بنگر؛ این صحنه، بی‌آنکه کلامی بر زبان آوَرَد، قهر و جبروت حق را توضیح می‌دهد. معنا: مولانا می‌گوید که جهان صحنهٔ قهر الهی است و گرفتاری پرندگان در دام، گواه بی‌چون و چرای این قهر بی‌گفتگوست؛ واقعیتی تلخ که نیازی به بیان ندارد.

شرح

من بارها در شرح مثنوی تأکید کرده‌ام که مولانا این دنیا را «قهرخانهٔ کردگار» می‌داند، نه «عدل‌خانهٔ کردگار». این سخن، بی‌نهایت مهم است؛ چرا که نگاه او را به هستی و سازوکار آن، از بسیاری دیگر از عرفا و حکما متمایز می‌کند. این جهان، دنیایی نیست که در آن عدالت کامل برقرار شود. بلکه صحنهٔ زورگویی، ظلم و ستم است؛ جایی که طالب لزوماً به مطلوب خود نمی‌رسد و آنچه نصیب ما می‌شود، همواره درخور ما نیست.

این بیت، تصویری ناب و بی‌واسطه از همین حقیقت بنیادی پیش روی ما می‌گذارد: «پر و پای مرغ بین بر گرد دام / شرح قهر حق کننده بی‌کلام». مولانا می‌گوید اگر می‌خواهی قهر حق را ببینی، نیازی به استدلال‌های پیچیده یا کلام‌های طولانی نیست. کافی است به همین پر و پای مرغی بنگری که در دام گرفتار شده است. این صحنهٔ رقت‌بار، خود به تنهایی و بی‌هیچ کلامی، عظمت و جبروت قهر الهی را شرح می‌دهد. این تصویری است از مصیبت‌های بی‌دلیلی که بر موجودات، حتی بر حیوانات بی‌گناه، وارد می‌شود؛ تصویر درندگان بی‌گناهی که به دنبال صید می‌روند، و خود ما که با لذت تمام، جانوران را سر می‌بریم و می‌خوریم. مولانا در این بیان، نه گله می‌کند و نه شکوه؛ بلکه حقیقتی وجودی را که از نظرش آشکار است، وصف می‌کند. او نمی‌خواهد ما را به شکایت از خدا وادارد، بلکه چشم ما را به وجهی از عالم باز می‌کند که اگر آن را نبینیم، در فهم کلی هستی لنگ خواهیم زد.

این واقعیت که جهان ما «قهرخانه» است، به این معنا نیست که ما نباید در آن به طلب عدل و داد برخیزیم. وظیفهٔ ماست که دست ظالمان را کوتاه کنیم و در پی گستردن عدل باشیم؛ اما باید بدانیم که عدالت کامل، در اینجا برقرار نمی‌شود. دانش ما محدود است و قاضیان بر اساس ظاهر داوری می‌کنند، نه نیت‌ها و انگیزه‌های پنهان. این جهان، با تمام کاستی‌هایش، میدانی است برای آزمون ما و برای شناختن خود. مولانا می‌گوید اگر تو فقط دنیا را اختیار می‌کنی، پس تا آخر عمرت راضی نخواهی شد و همواره خواهی گفت که روزگار با تو جفا کرده است. اما اگر این قهر را به عنوان یک وجه از حقیقت بپذیری، آنگاه می‌توانی از این مرحله عبور کنی و به طلب جهانی بروی که همه چیز در آن در جای خود قرار دارد؛ جهانی که این دنیا نیست. این بیت، در بطن خود، دعوت به نگاهی واقع‌بینانه به رنج و محنت در جهان دارد؛ رنجی که بخشی از ساختار هستی است و بی‌سخن، از جبروت حق سخن می‌گوید.

نکات کلیدی

  • دنیا، در نگاه مولانا، صحنهٔ بروز قهر الهی است، نه عدل کامل.
  • گرفتاری بی‌گناهان در دام حوادث، گواه بی‌کلام و عینی قهر و جبروت حق است.
  • عدالت کامل و رضایت مطلق از جهان، در این «قهرخانه» دست‌نیافتنی است.
  • این بیت، وصفی واقع‌بینانه از یک وجه هستی است، نه شکوه و ناله‌ای از آن.
  • پذیرش این حقیقت، گامی است به سوی درک عمیق‌تر سازوکار جهان و هدف‌گذاری فراتر از آن.

Sources: d6-s42 · 52:36 d6-s42 · 56:54 d6-s42 · 58:29

❋

به زبانِ تو — AI

❋

گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات

گفتگوی تو تا وقتی عمومی‌اش نکنی، فقط روی همین دستگاه می‌ماند.

پرسش‌های خوانندگان

هنوز پرسشی به‌اشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.