قرائت دفتر ۶ بخش ۶۵ - قصهٔ آن گنج‌نامه کی پهلوی قبه‌ای روی به قبله کن و تیر در کمان نه بینداز آنجا کی افتد گنجست بیت ۱۹۱۳

M6:1913 — ور شود آن فاش هم غمگین مشو / که نیابد غیر تو زان نیم جو

ور شود آن فاش هم غمگین مشوکه نیابد غیر تو زان نیم جو
✦ ارائهٔ این بیت به فارسی

M6:1913

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — برگرفته از درس‌گفتارهای ضبط‌شدهٔ مثنوی او

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: و اگر آن (راز یا روزی) آشکار هم شد، غمگین مباش، زیرا جز تو حتی نیم جویی از آن را نخواهد یافت.

معنا: این بیت به ما اطمینان می‌دهد که رزق و قسمت هر کسی، حتی اگر بر دیگران آشکار شود، تنها به خود او تعلق دارد و هیچ‌کس را یارای تصرف در آن نیست.

شرح

این بیت به صراحت، به ما می‌آموزد که نباید نسبت به آنچه تقدیر الهی برای ما مقدر کرده است، بیمناک و نگران باشیم. چه آن رزق مادی باشد و چه یک حقیقت روحانی که بر قلب ما منکشف گشته، و چه یک موهبت خاص که در مسیر سلوک به ما عطا شده؛ اگر هم این راز یا این نعمت بر دیگران آشکار گشت، دل‌نگران مباشید که کسی آن را از شما برباید. مولانا اینجا با قاطعیت می‌فرماید که حتی نیم جویی از آنچه برای شماست، به دیگری نخواهد رسید. این نکته بنیادین در توحید افعالی است: رزق و قسمت هر کس مشخص و معین است و هیچ‌کس دیگری را در آن سهمی نیست. او این مفهوم را در بیتی دیگر چنین روشن می‌کند:

بر سر هر لقمه بنوشته نهان که این بود رزق فلان ابن فلان

پس هر آنچه به سوی شما می‌آید، از آنِ شماست و نام شما بر آن نوشته شده است. این آموزه نه تنها آرامش‌بخش است، بلکه مانع حسادت و بخل نیز می‌شود، چرا که می‌دانی آنچه به دیگری رسیده، سهم اوست و آنچه از آنِ توست، هرگز به دیگری نخواهد رفت.

در ادامه، مولانا این درس را به تأخیر در حصول نتیجه نیز بسط می‌دهد. او می‌فرماید حتی اگر این گشایش یا این وصال به درازا کشید و زود به دست نیامد، هرگز نباید ناامید شوی، بلکه وردت باید «لا تقنطوا» باشد. این فرمان قرآنی که «لا تقنطوا من رحمة الله» (از رحمت خداوند ناامید نشوید)، کلید سلوک در مواجهه با آزمون‌های زمانی است. قنوط (با طاء) به معنای یأس و ناامیدی است و مولانا در اینجا بر خلاف قنوت (با تاء) که نیایش در نماز است، بر دوری از یأس تأکید می‌کند. بنابراین، اگر دعایی دیر مستجاب شد یا کاری به زودی به ثمر ننشست، نباید دل به ناامیدی سپرد، بلکه باید به تقدیر و زمان‌بندی الهی اعتماد کرد. این پیامی است از جنس همان «شادی در دل غم» که در مثنوی موج می‌زند؛ غمی که به یأس نمی‌انجامد، بلکه نشانهٔ جدیت و سرسپردگی در راه است و سرانجام به فرحی عظیم ختم می‌شود، چنان که در حکایت مرتبط با این بیت، صوفی پس از بیدار شدن از خواب مژده، از فرط شادی در پوست خود نمی‌گنجید.

نکات کلیدی

  • روزی و قسمت هر کس از پیش تعیین شده و فقط متعلق به اوست.
  • نگرانی از دست رفتن سهم خود به دست دیگران، بی‌اساس است.
  • حتی آشکار شدن روزی یا فضیلت بر دیگران، آن را از صاحبش نمی‌رباید.
  • در مواجهه با تأخیر در حصول نتایج، ناامیدی روا نیست و باید به «لا تقنطوا» پناه برد.
  • اعتماد به زمان‌بندی و تقدیر الهی، آرامش‌بخش دل سالک است.

Sources: d6-s44 · 00:04:55 d6-s44 · 00:06:34 d6-s44 · 00:07:55

به زبانِ تو — AI

گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات

گفتگوی تو تا وقتی عمومی‌اش نکنی، فقط روی همین دستگاه می‌ماند.

پرسش‌های خوانندگان

هنوز پرسشی به‌اشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.