قرائت دفتر ۶ بخش ۶۵ - قصهٔ آن گنج‌نامه کی پهلوی قبه‌ای روی به قبله کن و تیر در کمان نه بینداز آنجا کی افتد گنجست بیت ۱۹۳۵

M6:1935 — نی که اول دست یزدان مجید / از دو عالم پیشتر عقل آفرید

نی که اول دست یزدان مجیداز دو عالم پیشتر عقل آفرید
✦ ارائهٔ این بیت به فارسی

M6:1935

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — برگرفته از درس‌گفتارهای ضبط‌شدهٔ مثنوی او

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: نه اینکه دست خداوند بزرگ، پیش از این دو جهان، چیزی جز عقل نیافرید. معنا: این بیت بیان می‌کند که نخستین مخلوق خداوند، عقل بوده و پیش از ظهور هر دو عالم مادی و معنوی، عقل آفریده شده است.

شرح

این بیت، گرچه به کوتاهی بیان شده، اما به واقع دریایی از معنا را در خود نهفته دارد. مولانا در اینجا استدلالی عمیق را مطرح می‌کند: اولین و برترین مخلوق حق‌تعالی، عقل بوده است. عقل، موجودی است مدرِک، یعنی از آغازِ هستی، ادراک و شعور با خلقت همراه بوده است. از این رو، تمام موجودات دیگر در این عالم، غرق در ادراک آن عقل اولیه‌اند؛ تمام هستی در حوزهٔ ادراکیِ این عقلِ کلی حضور دارد. ما انسان‌ها نیز، که خود معلول و نتیجهٔ همین عقلِ اولین هستیم، همراه با تمام جهان در یک «عرصهٔ ادراکی» مشترک تنفس می‌کنیم. این یعنی عالم نه یک واقعیت کور و بی‌شعور، که یک کلِ ادراکیِ واحد است که ریشه و مبدأ آن به عقلِ اول بازمی‌گردد. این نکته‌ای است که مولانا به اختصار و با اشاره‌ای به «سخن پیدا و پنهان» بیان می‌کند؛ رازی که نه هر مگسی را محرمِ عنقا می‌کند و فهم کامل آن بصیرت خاص می‌طلبد.

نکات کلیدی

  • عقل، اولین و برترین مخلوق خداوند است که پیش از هر دو عالم مادی و معنوی آفریده شد.
  • تمام هستی در ادراک عقل اول، یعنی ادراک الهی، غرق شده و عالم یک کل ادراکی واحد است.
  • انسان نیز از معلولات عقل اول به شمار می‌رود و بخشی از این عرصه ادراکی کیهانی است.
  • این بیت به وحدت ادراکی و شعورمندی عمیق عالم اشاره دارد که هر آنچه هست، از عقل سرچشمه می‌گیرد.

Sources: d6-s43 · 24:38

به زبانِ تو — AI

گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات

گفتگوی تو تا وقتی عمومی‌اش نکنی، فقط روی همین دستگاه می‌ماند.

پرسش‌های خوانندگان

هنوز پرسشی به‌اشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.