قرائت دفتر ۶ بخش ۷۲ - جواب گفتن مرید و زجر کردن مرید آن طعانه را از کفر و بیهوده گفتن بیت ۲۰۹۸

M6:2098 — تف به رویش باز گردد بی‌شکی / تف سوی گردون نیابد مسلکی

تف به رویش باز گردد بی‌شکیتف سوی گردون نیابد مسلکی
✦ ارائهٔ این بیت به فارسی

M6:2098

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — برگرفته از درس‌گفتارهای ضبط‌شدهٔ مثنوی او

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: تف به روی خود بازگردد بی هیچ شکی؛ تف به سوی آسمان راهی نیابد. معنا: هر سخن یا عملی که از سر تکبر به سوی حق تعالی باشد، نه تنها به ساحت قدس الهی راهی نمی‌یابد، بلکه بی‌درنگ به خود فرد بازگشته و او را خوار می‌کند.

شرح

این بیت در ادامهٔ سخن از مقام «ان‌الحق» و فنای «انا» می‌آید. ما پیشتر گفتیم که عارف واقعی آن است که «انای بنده لا شد از وجود»، یعنی منیتش یکسره زدوده گشته و در حق فانی شده باشد؛ در این حال است که می‌تواند «ان‌الحق» گوید. اما این مقام، مقامی نیست که هر مدعی خام و بی‌پایه از آن برخوردار باشد. فرعون نیز ادعای «انا ربکم الاعلی» داشت، اما این از سر استکبار و خودبینی بود، نه فنا و محو شدن در حق. اینجاست که مولانا با این تمثیل بدیع، سرنوشت مدعیان دروغین را ترسیم می‌کند.

بیت می‌گوید: اگر کسی به آسمان و به ماه تف کند، بی‌گمان این تف به روی خود او بازخواهد گشت. آب دهان نمی‌تواند به آسمان برسد و بر آن اثری بگذارد؛ هر تلاشی برای تخطی از جایگاه خود و اهانت به مقام والای حق، در نهایت جز ننگ و رسوایی برای خود گوینده یا فاعل نتیجه‌ای نخواهد داشت. این یک قانون بی‌چون و چرای عالم است، هم در عالم مادی و هم در عالم معنا.

مولانا این «تف» را به همان «تبّت» قرآن که در مورد ابولهب آمده است، پیوند می‌زند. گویی «تبّت» الهی، همان «تف» حق است بر روان ابولهب که تا قیامت بر او می‌بارد. این کنایه از آن است که اهانت به ساحت قدس، پاسخ قاطع و بی‌برگشت خداوند را در پی دارد که بازگشتش به روی خود فرد است. آن کسی که بی‌جا ادعای مقام الوهیت می‌کند یا به مقدسات اهانت می‌ورزد، در واقع همچون کسی است که به سوی آسمان تف می‌کند؛ نه تنها آسیبی به آسمان نمی‌رساند، بلکه خود را آلوده و رسوا می‌سازد. معرفت نیازمند ادب است، و بی‌ادبی همواره بازتابی منفی بر خود انسان دارد.

نکات کلیدی

  • هر کبر و اهانت به ساحت الهی به خود فرد بازمی‌گردد.
  • مدعیان دروغین مقام معنوی، همچون کسی هستند که به آسمان تف می‌کنند.
  • تف کردن به آسمان نمادی از بی‌پروایی و گستاخی در برابر حقیقت است.
  • جهان بر قوانین ثابت استوار است؛ هر عمل بازتابی دارد، به‌ویژه در عالم معنا.
  • تفاوت میان «ان‌الحق» منصور حلاج و ادعای فرعون در همین بازتاب عمل نهفته است.

Sources: d6-s47 · 00:56:45

به زبانِ تو — AI

گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات

گفتگوی تو تا وقتی عمومی‌اش نکنی، فقط روی همین دستگاه می‌ماند.

پرسش‌های خوانندگان

هنوز پرسشی به‌اشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.