قرائت دفتر ۶ بخش ۷۵ - حکمت در انی جاعل فی الارض خلیفة بیت ۲۱۷۱

M6:2171 — این لباسی که ز سرما شد مجیر / حق دهد او را مزاج زمهریر

این لباسی که ز سرما شد مجیرحق دهد او را مزاج زمهریر
✦ ارائهٔ این بیت به فارسی

M6:2171

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — برگرفته از درس‌گفتارهای ضبط‌شدهٔ مثنوی او

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: این لباسی که تو را از سرما پناه می‌دهد، حق تعالی می‌تواند به آن مزاجی زمهریر ببخشد. معنا: این بیت بیان می‌کند که چگونه خداوند می‌تواند حتی ابزارهای محافظت و آسایش ما را، اگر بخواهد، به منبعی از رنج و سرما تبدیل کند.

شرح

این بیت از آن بیانیات دقیق مولاناست که در آن بر قدرت مطلق الهی و نقش «قهر الهی» در دگرگون ساختن ماهیت اشیاء تأکید می‌کند. می‌گویم: لباس گرمی که تو می‌پوشی تا خود را از گزند سرما در امان داری، «مجیر» تو می‌شود، یعنی پناهگاه و نجات‌بخش توست. اما خداوند تبارک و تعالی، اگر قهر و غضبش متوجه کسی شود، می‌تواند همین پناهگاه را به سرچشمه‌ای از رنج و عذاب بدل کند. مولانا به صراحت می‌گوید: «حق دهد او را مزاج زمهریر». زمهریر، کلمه‌ای است که از ریشه «زم» به معنای سرما می‌آید، همان‌طور که در «زمستان» و «زمین» (خاک سرد) نیز این معنا حضور دارد. این کلمه در قرآن نیز آمده، اما نه به عنوان عذاب. در وصف بهشت می‌گوید: «لا یرون فیها شمساً و لا زمهریرا»؛ یعنی در بهشت نه گرمای سوزان خورشید است و نه سرمای کشنده زمهریر، بلکه اعتدال و آرامش حاکم است. اما در تلقی درویشی و عرفانی، «زمهریر» خود نوعی عذاب است. نه آتشی که می‌سوزاند، بلکه سرمایی که جان را می‌آزارد و انسان را به یک «سردخانه عذاب» می‌برد. این نشان می‌دهد که قهر الهی چگونه می‌تواند ماهیت آنچه را که ما مایه آسایش می‌دانیم، دگرگون کند. همان‌طور که در بیت پیش از این، از نانی سخن می‌گوید که قرار است قوت تن باشد، اما اگر قهر حق در آن نهفته شود، چون «خناق» (دیفتری) گلوی آدمی را می‌گیرد و خفه‌اش می‌کند. یا در بیت پس از آن، «جبه شگرف» (پوستین فاخر) که از سرما می‌رهاند، خود به «یخ و برف» تبدیل می‌شود. این نه فقط یک بیان شاعرانه، که یک اصل عمیق عرفانی است. خداوند، مسلط بر تمام اسباب و مسببات، می‌تواند آنچه را که سبب می‌شود، خود مانع گرداند؛ و آنچه را که راه نجاست، راه عقوبت کند. این آموزه، ما را به تواضع در برابر قدرت بی‌کران حق فرامی‌خواند و یادآور می‌شود که هیچ آسایشی پایدار نیست، مگر به اذن او. همه چیز در قبضه قدرت اوست، و هر لحظه می‌تواند دگرگون شود؛ این اضداد طبیعت انسان و جهان را نشان می‌دهد که ما دائماً در معرض دگرگونی و تحول از سوی قدرت الهی هستیم.

نکات کلیدی

  • قهر الهی می‌تواند هر پناه و آسایشی را به منبع رنج و عذاب تبدیل کند.
  • ماهیت اشیاء در برابر اراده و قدرت مطلق خداوند تغییرپذیر است.
  • «زمهریر» در عرفان، نمادی از عذاب سرمای کشنده است، نه عذاب آتشین.
  • این بیت هشداری است در باب عدم اتکا به اسباب ظاهری و ضرورت تواضع در برابر قدرت حق.
  • آنچه مایه نجات است می‌تواند مایه هلاکت شود؛ همه چیز در قبضه اوست.

Sources: d6-s49 · 05:56:30

به زبانِ تو — AI

گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات

گفتگوی تو تا وقتی عمومی‌اش نکنی، فقط روی همین دستگاه می‌ماند.

پرسش‌های خوانندگان

هنوز پرسشی به‌اشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.