قرائت دفتر ۶ بخش ۷۵ - حکمت در انی جاعل فی الارض خلیفة بیت ۲۱۷۲

M6:2172 — تا شود بر تنت این جبهٔ شگرف / سرد هم‌چون یخ گزنده هم‌چو برف

تا شود بر تنت این جبهٔ شگرفسرد هم‌چون یخ گزنده هم‌چو برف
✦ ارائهٔ این بیت به فارسی

M6:2172

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — برگرفته از درس‌گفتارهای ضبط‌شدهٔ مثنوی او

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: تا این جبهٔ شگفت‌انگیز بر تنت / سرد همچون یخ و گزنده همچون برف شود. معنا: این بیت بیان می‌کند که اگر قهر الهی شامل حال کسی شود، حتی لباس گرم و پناهگاه او نیز می‌تواند به ابزاری سرد، گزنده و رنج‌آور تبدیل گردد.

شرح

من بر این باورم که مولانا در اینجا به یکی از عمیق‌ترین حقایق عالم اشاره می‌کند: قدرت مطلق خداوند در دگرگون ساختن ماهیت اشیا. این بیت، ادامهٔ بحث پیشین مولاناست دربارهٔ «نَکَر» الهی؛ یعنی آنگاه که تقدیر الهی بر عذاب و عقوبت قرار گیرد، امور به کلی واژگون می‌شوند. همان‌طور که دیدیم، اگر قهر حق در نان آدمی بنشیند، همان نانِ قوت‌بخش، چون خناق گلوی او را می‌گیرد و او را خفه می‌کند. در این بیت، مولانا دقیقاً همین قاعده را در مورد لباس بیان می‌کند. این "جبهٔ شگرف" که گران‌بها و گرم است و قرار است انسان را از سرما حفظ کند (مجیر باشد)، می‌تواند به سبب ارادهٔ قاهرهٔ الهی، مزاجی «زمهریر» بیابد. یعنی به جای گرما، سرما تولید کند؛ سرمایی گزنده و کشنده، «سرد همچون یخ، گزنده همچون برف». این «زمهریر» که در قرآن برای توصیف اعتدال بهشت به کار رفته («لا یرون فیها شمساً و لا زمهریرا»)، در اینجا به تعبیر صوفیانهٔ عذاب و رنج معنا می‌شود؛ نوعی جهنم یخی، که برخلاف جهنم آتشین، با سرمای استخوان‌سوز خود، انسان را می‌آزارد. این دگردیسی حیرت‌انگیز، نشان‌دهندهٔ آن است که هیچ چیز در جهان، ذاتاً برای ما نیک یا بد نیست، بلکه این ارادهٔ خداوند است که بر کیفیت و تاثیر آن بر ما حکم می‌کند. این از آنجا می‌آید که ما دچار اضدادیم، و این اضداد همواره در کشاکش و تغییرند. مولانا در ادامه می‌گوید که گاهی از «وشق» (پوستین نرم و لطیف) و «حریر» (ابریشم) نیز انسان چنان آزرده و داغ می‌شود که به «زمهریر» پناه می‌برد! یعنی اسباب رفاه و آسایش می‌توانند خود منشأ رنج گردند. این نه فقط به تقدیر الهی بازمی‌گردد، بلکه گاهی «رفتار ما ما را دچار این دشواری‌ها و چندگانگی‌ها می‌کند». یعنی اعمال و نیات انسان نیز در این دگردیسی نقش دارند. این بیانگر این حقیقت است که سعادت و شقاوت ما بیش از آنکه به ظاهر اشیا وابسته باشد، به نسبت ما با حقیقت هستی، و البته با ارادهٔ الهی، گره خورده است.

نکات کلیدی

  • قدرت مطلق خداوند می‌تواند ماهیت اشیا را دگرگون کند و نعمات را به نقمت مبدل سازد.
  • قهر الهی می‌تواند مایهٔ آسایش (مانند لباس گرم) را به منبع رنج (سرمای گزنده) تبدیل کند.
  • آنچه در ظاهر وسیلهٔ راحتی است، در باطن و به حکم تقدیر، می‌تواند منبع عذاب باشد.
  • کیفیت تجربهٔ ما از جهان بیش از آنکه به خود اشیا وابسته باشد، به ارادهٔ الهی و نسبت ما با آن گره خورده است.
  • اعمال و نیات ما نیز می‌توانند در تبدیل مواهب به بلا نقش داشته باشند.

Sources: d6-s49 · 05:56:30

به زبانِ تو — AI

گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات

گفتگوی تو تا وقتی عمومی‌اش نکنی، فقط روی همین دستگاه می‌ماند.

پرسش‌های خوانندگان

هنوز پرسشی به‌اشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.