قرائت› دفتر ۶› بخش ۷۷ - رجوع کردن به قصهٔ قبه و گنج› بیت ۲۲۷۸

M6:2278 — بر چه بگشادی بدل این دیده‌ها / یک به یک بئس البدل دان آن ترا

بر چه بگشادی بدل این دیده‌هایک به یک بئس البدل دان آن ترا
✦ ارائهٔ این بیت به فارسی

M6:2278

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — برگرفته از درس‌گفتارهای ضبط‌شدهٔ مثنوی او

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: بر چه چیز این دیدگان را به جای آن چیزها گشوده‌ای؟ بدان که تک‌تک آن جایگزین‌ها برای تو بدترین جانشین است.

معنا: مولانا از ما می‌پرسد که به جای حقایق اصیل و ارزش‌های بلند، چشم دل خود را بر چه چیزهای بی‌ارزشی گشوده‌ایم؟ و هشدار می‌دهد که این انتخاب‌ها، جانشینانی ناپسند و بی‌مقدارند که گوهری را به ثمن بخس فروخته‌ایم.

شرح

مولانا، همچون طبیبی حاذق، پیش از آنکه بیماری را تشخیص دهد، به بسترهای آن می‌پردازد. این بیت، در پی بیتی می‌آید که از «چشم‌بند ختم» سخن می‌گوید، اشاره‌ای به آیهٔ «خَتَمَ اللَّهُ عَلَىٰ قُلُوبِهِمْ وَعَلَىٰ أَبْصَارِهِمْ غِشَاوَةٌ» (بقره: ۷). این ختم، نه جبری الهی، که نتیجهٔ بستن ارادی دیدگان بر حقایق است. مولانا از ما می‌پرسد: «چشم‌بند ختم چون دانسته‌ای / هیچ دانی از چه دیده بسته‌ای؟» یعنی اگر می‌دانی که مهر خوردن بر دل و دیده چیست، آیا هیچ به این اندیشیده‌ای که خودت دیدگانت را بر چه چیزهایی بسته‌ای؟ این یک پرسش عمیق وجودی و خودکاوانه است.

پس از این پرسش، مولانا سراغ بیت مورد بحث می‌آید: «بر چه بگشادی بدل این دیده‌ها؟» حال که چشم دل بر آن حقایق والا بسته شد، به جای آن، به چه چیزهایی گشوده شد؟ بدل (عوض) به چه انتخاب شد؟ ما انسان‌ها دائماً در حال بدل کردن و معاوضهٔ چیزی با چیز دیگر هستیم؛ چشم از چیزی برمی‌داریم و بر چیز دیگری می‌گشاییم. اما این معاوضه همیشه سودمند نیست. مولانا بلافاصله حکم صادر می‌کند: «یک به یک بئس البدل دان آن ترا». بئس البدل یعنی بدترین و ناپسندترین عوض. یعنی آنچه را که تو به جای گوهر هستی برگزیده‌ای، جانشینی ناروا و زیان‌بار است. گویی گوهری را به دست طفلی داده‌اند و او در ازای آن، قرص نانی گرفته است. این مَثَل در ادبیات ما بسیار مشهور است و مولانا به خوبی آن را به کار می‌گیرد تا عمق این زیان را نشان دهد.

این نقد به معنای نومیدی نیست. درست است که مولانا اینگونه بدل‌های ناپسند را سرزنش می‌کند، اما بلافاصله در ابیات بعدی، سخن از «خورشید عنایت» می‌گوید. خداوند حتی کفران را به انابت بدل می‌کند. اینجاست که می‌بینیم حتی اگر کسی بهترین‌ها را با بدترین‌ها معاوضه کرده باشد و چشم دلش را بر امور بی‌ارزش باز کرده باشد، باز هم از رحمت الهی مأیوس نیست. دریای جود حق، چشمه‌های وداد می‌گشاید تا بدبختی خلق را به سعادت بدل کند. این اوج رأفت مولانایی است که حتی در مقام سرزنش، در را بر امید نمی‌بندد.

نکات کلیدی

  • هر انتخابی برای گشودن چشم دل، به معنای بستن آن بر چیزی دیگر است؛ این معاوضه باید هوشمندانه باشد.
  • جایگزینی حقایق والا با امور بی‌ارزش، بدترین و زیان‌بارترین معاملهٔ عمر است.
  • پرسش مولانا ما را به خودکاوی عمیق وا می‌دارد: چشمان ما بر چه چیزهای حقیقی بسته و بر چه چیزهای فانی گشوده است؟
  • ارزش حقیقی در گوهر وجود نهفته است، نه در نان ظاهری که به جای آن گرفته‌ایم.
  • حتی اگر بدترین جانشین‌ها را انتخاب کرده‌ایم، خورشید عنایت الهی هنوز می‌تابد و راه انابت باز است.

Sources: d6-s53 · 01:00:07 d6-s53 · 01:01:06 d6-s53 · 01:02:50

❋

به زبانِ تو — AI

❋

گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات

گفتگوی تو تا وقتی عمومی‌اش نکنی، فقط روی همین دستگاه می‌ماند.

پرسش‌های خوانندگان

هنوز پرسشی به‌اشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.