قرائت دفتر ۶ بخش ۴ - مناجات و پناه جستن به حق از فتنهٔ اختیار و از فتنهٔ اسباب اختیار کی سماوات و ارضین از اختیار و اسباب اختیار شکوهیدند و ترسیدند و خلقت آدمی مولع افتاد بر طلب اختیار و اسباب اختیار خویش چنانک بیمار باشد خود را اختیار کم بیند صحت خواهد کی سبب اختیارست تا اختیارش بیفزاید و منصب خواهد تا اختیارش بیفزاید و مهبط قهر حق در امم ماضیه فرط اختیار و اسباب اختیار بوده است هرگز فرعون بی‌نوا کس ندیده است بیت ۲۴۰

M6:240 — یا پی تعلیم می‌کرد آن حیل / یا برای حکمتی دور از وجل

یا پی تعلیم می‌کرد آن حیلیا برای حکمتی دور از وجل
✦ ارائهٔ این بیت به فارسی

M6:240

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — برگرفته از درس‌گفتارهای ضبط‌شدهٔ مثنوی او

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: آن حیله‌ها (که آدمیان به کار می‌گیرند) یا برای آموزش و بیداری بود، یا برای رسیدن به حکمتی بود که از ترس و اضطراب به دور باشد. معنا: این بیت دربارهٔ دو احتمال در به‌کارگیری حیله‌ها سخن می‌گوید: یکی برای تعلیم و آگاهی‌بخشی و دیگری برای رسیدن به بصیرتی رها از هرگونه ترس و دلهره.

شرح

این بیت در میان آن دسته از ابیاتی قرار می‌گیرد که مولانا به تحلیل ژرف روان‌شناسی انسانی می‌پردازد و راه فرار آدمیان از «اختیار» و «هستی» خویش را واکاوی می‌کند. «آن حیل» که در این بیت آمده است، می‌تواند به دو معنای متفاوت تفسیر شود که هر دو با آموزه‌های مولانا همخوانی دارند:

اول، «حیل» می‌تواند به تدابیر و راه‌کارهایی اشاره کند که خود آدمیان برای گریز از اضطراب‌های بنیادین هستی به کار می‌برند. مولانا به روشنی بیان می‌کند که چگونه «جمله عالم ز اختیار و هست خود / می‌گریزد در سر سرمست خود» و برای رهایی از هوشیاری، به مستی (خمر و زمر) یا به اشتغال و کار غرق شدن (شغل) پناه می‌برد. اینها همان «حیل»ی هستند که انسان‌ها برای فراموشی زندانِ هستیِ خویش می‌آفرینند. اما از دیدگاه مولانا، این‌ها راه‌حل نیستند، بلکه خود عین بیکاری و غفلت‌اند.

دوم، «آن حیل» می‌تواند به شگردهای تعلیمی و زبانی خود مولانا اشاره داشته باشد. مولانا به عنوان یک آموزگار بی‌بدیل، قصه‌ها، تمثیل‌ها و استعاره‌های گوناگونی را به کار می‌گیرد تا خواننده را به خودآگاهی برساند. این «حیل» از سوی مولانا، نه برای فریب، بلکه برای «تعلیم» و بیدار کردن جان‌های خفته است؛ به این معنا که او با این شیوه‌ها می‌کوشد تا انسان را از دام «حیل» خودش (مستی و غفلت) رها سازد. این حیله‌ها ابزاری برای روشنگری هستند، نه پوشاندن حقیقت.

بخش دوم بیت، یعنی «یا برای حکمتی دور از وجل»، به هدف نهایی این تدابیر اشاره دارد. «وجل» در اینجا به معنای ترس، دلهره و اضطراب است. انسان با چهار اضطراب بنیادین زاده می‌شود: اضطراب مرگ، اضطراب تنهایی، اضطراب پوچی و اضطراب اختیار و مسئولیت. مولانا این دلهره‌ها را دقیق‌تر از بسیاری از روانکاوان جدید تحلیل می‌کند و راه‌حل‌هایی برتر ارائه می‌دهد. ابن‌عربی، با همهٔ عظمتش، در «حضرات خمس» غوطه می‌خورد و از آسمان‌ها سخن می‌گفت، اما مولانا به «تاریک‌خانه روان آدمی» نفوذ می‌کند و از زوایای پنهان روح پرده برمی‌دارد. هدف مولانا این است که انسان را به «حکمتی» برساند که از این اضطراب‌ها به دور باشد.

این حکمتِ رها از وجل، چگونه حاصل می‌شود؟ نه با فرار از واقعیت، بلکه با تسلیم شدن به آن. مولانا توصیه می‌کند که باید با مرگ روبرو شد، تنهایی را پذیرفت، به دنبال کشف معنای زندگی (نه تراشیدن آن) بود، و از همه مهم‌تر، برای کاهش اضطراب اختیار، «از قدرت خود بکاهید». ساده‌زیستی و قناعت، یعنی داشتن گزینه‌های کمتر و نخواستنِ منابع فراوان، راهی است که آدمی را از بار سنگین مسئولیت‌های برخاسته از آزادی می‌رهاند و «اضطراب آزادی و مسئولیت» را تقلیل می‌دهد. این «حکمت دور از وجل» است که مولانا از طریق «حیل» تعلیمی خود، انسان را به سوی آن هدایت می‌کند.

نکات کلیدی

  • آدمیان از اختیار و هوشیاری خویش به سوی مستی و غفلت می‌گریزند.
  • «حیل» (حیله‌ها) می‌توانند ابزار فرار انسان از خودآگاهی باشند (مانند مستی و اشتغال) یا شگردهای تعلیمی مولانا برای بیداری.
  • هدف غایی حکمت مولانا، رهایی از چهار اضطراب بنیادین انسان است: مرگ، تنهایی، پوچی و مسئولیت.
  • مولانا روانکاو برجسته‌ای است که به «تاریک‌خانه روان آدمی» نفوذ می‌کند و راه‌حل‌های عملی ارائه می‌دهد.
  • راه رسیدن به «حکمت دور از وجل»، تسلیم به واقعیت و کاهش خواسته‌ها (قناعت و ساده‌زیستی) برای سبک کردن بار مسئولیت است.

Sources: d6-s07 · 23:45:00 d6-s07 · 29:55:00 d6-s07 · 00:71:36

به زبانِ تو — AI

گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات

گفتگوی تو تا وقتی عمومی‌اش نکنی، فقط روی همین دستگاه می‌ماند.

پرسش‌های خوانندگان

هنوز پرسشی به‌اشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.