قرائت دفتر ۶ بخش ۴ - مناجات و پناه جستن به حق از فتنهٔ اختیار و از فتنهٔ اسباب اختیار کی سماوات و ارضین از اختیار و اسباب اختیار شکوهیدند و ترسیدند و خلقت آدمی مولع افتاد بر طلب اختیار و اسباب اختیار خویش چنانک بیمار باشد خود را اختیار کم بیند صحت خواهد کی سبب اختیارست تا اختیارش بیفزاید و منصب خواهد تا اختیارش بیفزاید و مهبط قهر حق در امم ماضیه فرط اختیار و اسباب اختیار بوده است هرگز فرعون بی‌نوا کس ندیده است بیت ۲۴۱

M6:241 — یا که دید چارقش زان شد پسند / کز نسیم نیستی هستیست بند

یا که دید چارقش زان شد پسندکز نسیم نیستی هستیست بند
✦ ارائهٔ این بیت به فارسی

M6:241

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — برگرفته از درس‌گفتارهای ضبط‌شدهٔ مثنوی او

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: یا که دید چارقش برایش خوشایند شد، از آن رو که هستی از نسیم نیستی در بند می‌شود. معنا: این بیت، گریز انسان از بار سنگین هستیِ آگاه و مختار را وصف می‌کند؛ به این معنا که وقتی آدمی در بی‌خودی فرورود، حتی امور ناخوشایند زندگی (همچون چارق کهنه) برایش پسندیده می‌شوند، زیرا آن نفسِ پرتوقع و مضطربش که از اختیار خود می‌گریزد، در بند نسیم نیستی آرام گرفته است.

شرح

این بیت، پرده از یکی از ژرف‌ترین مشاهدات روانکاوانهٔ مولانا برمی‌دارد: گریز انسان از بار سنگین اختیار و هستی خویش. من معتقدم که مولانا در این زمینه حتی از بسیاری از روانکاوان جدید نیز پیشی گرفته، چرا که به عمق تاریک‌خانهٔ روح آدمی وارد می‌شود، جایی که دیگر عارفان چون ابن‌عربی کمتر به آن پرداخته‌اند و بیشتر در عوالم حضرات خمس غوطه‌ور بوده‌اند.

مسئله اینجاست که انسان از چهار اضطراب بنیادین — مرگ، تنهایی، پوچی، و اختیار و مسئولیت — رنج می‌برد. در میان اینها، اضطراب اختیار و مسئولیت، به عقیدهٔ مولانا، یکی از کلیدی‌ترین‌هاست. آدمی چون می‌بیند که هستی او با مسئولیت گره خورده و هر فکری، هر ذکری، هر انتخابی، بار دوزخیِ پاسخگویی را بر دوش می‌نهد، از آن می‌گریزد. از همین رو، «هستی» در قاموس مولانا غالباً معنایی مذموم پیدا می‌کند؛ نه به معنای صرفِ وجود، بلکه به معنای «خودی» که لاف می‌زند، استقلال می‌طلبد و خود را مبدأ و منشأ عمل می‌پندارد. مولانا می‌فرماید: «جمله دانسته که این هستی فخ است / فکر و ذکر اختیاری دوزخ است.» این هستی دام است، زندان است.

راه فرار چیست؟ فرار از «خود» به «بی‌خودی». این فرار به شیوه‌های گوناگون صورت می‌گیرد: گاه با «مستی» (شراب و زمر، یعنی موسیقی‌های مطرب و غافل‌کننده) و گاه با «شغل» (ورکاهولیک‌شدن، غرق‌کردن خود در مشغله‌ها). انسان خودش را سرگرم می‌کند تا از خودش یاد نکند، در خود نظر نکند و خود را نبیند. مولانا چنین مشغله‌هایی را «عین بیکاری» می‌داند، زیرا هدفشان نه تولید معنا که فرار از ذات خویشتن است.

بیت مورد بحث ما نیز دقیقاً همین مکانیسم را شرح می‌دهد. «نسیم نیستی» کنایه از همان «بی‌خودی» و «غفلت» است، همان حالت سرمستی و اشتغال که آدمی در آن از هستی آگاه خویش می‌گریزد. این نسیم، لطیف اما نیرومند است و هستیِ متکبر و مسئولیت‌پذیر انسان را «بند» می‌کند. یعنی آن را به اسارت می‌کشد. چرا بند می‌کند؟ برای اینکه هستی را از آن بار اضطراب‌زای اختیار و مسئولیت برهاند. وقتی هستی در بند نیستی و بی‌خودی قرار می‌گیرد، انسان از «فخ» بودنِ هستی و «دوزخ» بودنِ فکر و ذکر اختیاری رها می‌شود. در این حالت، حتی یک «چارق» (کفش روستایی و بی‌ارزش) نیز می‌تواند «پسند» و خوشایند شود. دیگر مهم نیست که زندگی چه محدودیت‌ها یا سختی‌هایی دارد، زیرا نفسِ مطالبه‌گر و دغدغه‌مند، دیگر حضور ندارد تا قضاوت کند، شکایت کند یا رنج ببرد. این پذیرش، نه از سر حکمت که از سر بی‌خبری و فرار از خویشتن است. این راهی‌ست که آدمی برای فرار از «زندان» هستی برمی‌گزیند: چشم بستن بر زندان، تا رنجِ زندانی بودن احساس نشود. مولانا این‌ها را راه‌حل‌های اصیل نمی‌داند، بلکه گریزهایی می‌داند که باید از آنها گذر کرد و به تسلیم واقعی در برابر حقایق زندگی (چون مرگ و رنج) و کشف معنای حقیقی پرداخت.

نکات کلیدی

  • بیت نشانگر گریز انسان از اضطراب اختیار و مسئولیتِ هستیِ آگاه است.
  • در نگاه مولانا، 'هستی' (به معنای خودِ مدعی) می‌تواند دام و دوزخ باشد.
  • انسان برای فرار از هستی، به 'بی‌خودی' (از طریق مستی یا اشتغال افراطی) پناه می‌برد.
  • 'نسیم نیستی' استعاره‌ای از همان بی‌خودی‌ست که هستیِ مسئول را به بند می‌کشد.
  • وقتی هستی در بند نیستی قرار گیرد، حتی امور ناخوشایند (مثل چارق) نیز پذیرفتنی می‌شوند.
  • مولانا این گریزها را راه‌حل‌های اصیل نمی‌داند؛ راه اصیل، تسلیم به واقعیت و کشف معناست.

Sources: d6-s07 · 23:45:00 d6-s07 · 29:55:00 d6-s07 · 71:36:00

به زبانِ تو — AI

گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات

گفتگوی تو تا وقتی عمومی‌اش نکنی، فقط روی همین دستگاه می‌ماند.

پرسش‌های خوانندگان

هنوز پرسشی به‌اشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.