قرائت› دفتر ۶› بخش ۸۴ - منادی کردن سید ملک ترمد کی هر کی در سه یا چهار روز به سمرقند رود به فلان مهم خلعت و اسپ و غلام و کنیزک و چندین زر دهم و شنیدن دلقک خبر این منادی در ده و آمدن به اولاقی نزد شاه کی من باری نتوانم رفتن› بیت ۲۶۲۷

M6:2627 — یک زمان زین قبله گر ذاهل شوی / سخرهٔ هر قبلهٔ باطل شوی

یک زمان زین قبله گر ذاهل شویسخرهٔ هر قبلهٔ باطل شوی
✦ ارائهٔ این بیت به فارسی

M6:2627

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — برگرفته از درس‌گفتارهای ضبط‌شدهٔ مثنوی او

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: اگر لحظه‌ای از این قبلهٔ (سویه‌ی) حقیقی و مقصد راستین غافل شوی، آنگاه اسیر و بازیچهٔ هر قبلهٔ باطل و نادرستی خواهی شد. معنا: مولانا هشدار می‌دهد که غفلت از حقیقت آشکارشده و قبلهٔ راستین، انسان را به گمراهی می‌کشاند و او را اسیر جهت‌گیری‌های باطل و بی‌ارزش می‌کند.

شرح

مولانا در این بیت هشدار بسیار مهمی می‌دهد که نه تنها بر جان و جهان سالک، که بر تک‌تک ما سایه می‌افکند. می‌گوید: «اگر لحظه‌ای از این قبلهٔ حقیقی و راستین که بر تو آشکار شده است غافل شوی، آنگاه بازیچه و مطیع هر قبلهٔ دروغین و باطلی خواهی شد.» قبله در اینجا صرفاً جهت نماز نیست؛ قبله اشاره به همان «معاد و مستقر» است که مولانا پیش‌تر گفته بود: آن مقصد نهایی، آن خانهٔ حقیقی، آن جایگاه راستین که انسان باید به سوی آن بازگردد و در آن آرام گیرد. وقتی راه آشکار شد، وقتی مقصد روشن گشت، دیگر وقت «تحری» و جستجوی بی‌جهت نیست؛ وقت سربه‌زیر رفتن و مستقیم گام برداشتن است.

غفلت یا «ذهول» از این قبلهٔ اصلی، خطری مهلک است. مولانا می‌فهماند که جهان پر است از قبله‌های باطل؛ از تعلقات حقیر دنیوی، از ایدئولوژی‌های کاذب، از سوداهای نفسانی که هر یک می‌کوشند انسان را به سوی خود بخوانند. اگر قبلهٔ حقیقی را نادیده بگیری، این قبله‌های دروغین در چشمت جلوه می‌کنند و تو ناچار سر تسلیم در برابرشان فرود می‌آوری. این نه فقط یک انتخاب، بلکه یک اجبار است؛ گویی زمینه‌های باطل همیشه آماده‌اند تا خلاء قبلهٔ حقیقی را پر کنند. این در واقع همان چیزی است که مولانا در جای دیگر نیز بدان اشاره دارد که اگر «تمیزده» (آن که حقیقت را آشکار کرده) را ناسپاسی کنی، «خطرت قبله‌شناس» از تو می‌جهد، یعنی قوهٔ تشخیص قبلهٔ راستین از تو دور می‌شود و دیگر حتی انگیزهٔ جستجو و تحقیق نیز از میان می‌رود.

مولانا بر اهمیت همراهی با «همدردان» تأکید می‌کند، یعنی آنان که درد حقیقت دارند و تشنهٔ وصال‌اند. غفلت از قبلهٔ اصلی، ما را نه تنها از حقیقت، که از این همدردان نیز دور می‌کند. آدمی که از این قبلهٔ راستین غافل شود، به «بئس القرین» (یار بد) دچار می‌شود و به سوی گمراهی کشیده می‌شود؛ نه تنها خودش راه را گم می‌کند، بلکه همنشین گمراهان نیز می‌گردد. همان‌طور که آدمیان ناموفق گرایش دارند با ناموفق‌ها بنشینند و دلشان می‌خواهد دیگران نیز موفق نباشند، کسانی هم که از قبلهٔ حق روی برتافته‌اند، گرد بی‌دردان جمع می‌شوند و انسان را به سمت «قطب حیوانیت» می‌کشانند. این قبلهٔ حقیقی، همان «خویشتن‌شناسی» است که مولانا آن را «اصول اصول اصول الدین» می‌خواند، که با «درد حقیقت» در می‌آمیزد.

من همیشه بر این نکته اصرار کرده‌ام که زندگی وقتی معنا پیدا می‌کند که در آن «جستجو» و «طلب» باشد. غفلت از قبلهٔ راستین، طلب آدمی را متعارف و حقیر می‌کند، و سرانجام او را به «بی‌طلبی» و «بی‌دردی» می‌کشاند. در این حال، انسان نه حرف دردمندان را می‌فهمد و نه معناجویان را، و برای پوشاندن این خلاء، به «غذاهای کاذب» روی می‌آورد تا هاضمهٔ معنوی خود را فریب دهد. این بیت هشداری است برای حفظ هوشیاری و وفاداری به حقیقتی که یک بار بر جان ما تجلی یافته است؛ حقیقتی که نه تنها راه را روشن می‌کند، بلکه معنای زندگی و ارزش طلب‌های ما را نیز تضمین می‌کند.

نکات کلیدی

  • قبلهٔ راستین، مقصد نهایی و خانهٔ حقیقی روح است که با خویشتن‌شناسی آغاز می‌شود.
  • غفلت از حقیقت آشکارشده، انسان را ناگزیر به سوی قبله‌های دروغین و بی‌ارزش می‌کشاند.
  • فقدان تشخیص قبلهٔ حقیقی، قوهٔ تمیزدهندهٔ انسان را زایل کرده و او را از همدردان دور می‌کند.
  • همراهی با «همدردان» و دوری از «بی‌دردان» برای حفظ جهت‌گیری معنوی حیاتی است.
  • تنها «طلب» حقیقی و وفاداری به قبلهٔ اصلی است که معنای زندگی را تأمین و از پوچی جلوگیری می‌کند.

Sources: d6-s60 · 54:50:00 d6-s60 · 58:27:00 d6-s60 [1:01:10:00] d6-s60 [1:03:05:00]

❋

به زبانِ تو — AI

❋

گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات

گفتگوی تو تا وقتی عمومی‌اش نکنی، فقط روی همین دستگاه می‌ماند.

پرسش‌های خوانندگان

هنوز پرسشی به‌اشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.