قرائت› دفتر ۶› بخش ۹۱ - رجوع کردن به قصهٔ طلب کردن آن موش آن چغز را لبلب جو و کشیدن سر رشته تا چغز را در آب خبر شود از طلب او› بیت ۲۹۶۶
M6:2966 — چشم غره شد به خضرای دمن / عقل گوید بر محک ماش زن
M6:2966
شرح و معنا · به زبانِ تو — AI
چشم ظاهربین فریب زیباییهای سطحی و بیاساس را میخورد، اما عقل هشدار میدهد که باید حقیقتِ هر چیز را با معیاری دقیق سنجید و به ظاهر اکتفا نکرد.
این بیت تقابل بنیادین میان «چشم» (نماد حواس ظاهری و نفس) و «عقل» (نماد بصیرت و خرد باطنی) را به تصویر میکشد. مولانا از اصطلاح کنایهآمیز «خَضرای دِمَن» (خضراء الدمن) استفاده میکند که در اصل به معنای گیاه سرسبزی است که بر روی فضولات و زباله میروید؛ یعنی چیزی که ظاهری فریبنده و زیبا دارد اما ریشه و باطنش پست و بیارزش است.
چشم بهسادگی مجذوب این زیبایی سطحی میشود و فریب میخورد. در مقابل، عقل که عاقبتنگر و حقیقتجوست، فرمان به درنگ و آزمودن میدهد. عبارت «بر محک ماش زن» یک اصطلاح برای سنجش دقیق است؛ یعنی نباید به کلیات و ظواهر بسنده کرد، بلکه باید با ریزبینی و معیاری سختگیرانه، اصالت و حقیقت آن چیز را سنجید.
در داستان موش و قورباغه، این بیت هشداری است به روح (قورباغه) که فریب وعدههای جذاب و دنیوی نفس (موش) را نخورد. دنیایی که نفس به روح عرضه میکند، مانند همان سبزهزار روییده بر ویرانه است: در ظاهر دلانگیز، اما در باطن تباهکننده و بیبنیان. عقل سلیم حکم میکند که پیش از پذیرش هر دعوتی، ماهیت آن بهدقت آزموده شود.
- غره شد
- فریفته شد، مغرور شد، گول خورد
- خضرای دمن
- سبزی روییده بر فضولات و ویرانه؛ کنایه از زیبایی ظاهری که باطنی پست و فاسد دارد.
- محک
- سنگ محک، سنگی سیاهرنگ که زرگران برای آزمودن و تعیین عیار طلا به کار میبرند؛ معیار سنجش
- بر محک ماش زن
- کنایه از «بهدقت بیازما»، «با معیار دقیق بسنج».
گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات
گفتگوی تو تا وقتی عمومیاش نکنی، فقط روی همین دستگاه میماند.
پرسشهای خوانندگان0
هنوز پرسشی بهاشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.