قرائت› دفتر ۶› بخش ۹۴ - آمدن جعفر رضی الله عنه به گرفتن قلعه به تنهایی و مشورت کردن ملک آن قلعه در دفع او و گفتن آن وزیر ملک را کی زنهار تسلیم کن و از جهل تهور مکن کی این مرد میدست و از حق جمعیت عظیم دارد در جان خویش الی آخره› بیت ۳۰۴۶
M6:3046 — آن یکی چشمش بکندی از ضراب / وان دگر گوشش دریدی هم به ناب
M6:3046
شرحِ سروش — برگرفته از درسگفتارهای ضبطشدهٔ مثنوی او
این متن بر پایهٔ سخنرانیهای ضبطشدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.
ترجمه و معنا
ترجمه به فارسی روان: یکی از موشان با ضربه، چشم گربه را از جا میکَند، و دیگری گوشش را با دندان نیش پاره میکند. معنا: این بیت، به شکلی تصویری و زنده، نشان میدهد که اگر موجودات ضعیف، حتی در برابر دشمن قویتر، با یکدیگر متحد شوند، چه نیروی مخربی میتوانند پیدا کنند و چگونه قادر به عمل جمعی و آسیبرساندن جدی خواهند بود.
شرح
مولانا در اینجا با مثالی کوبنده و ملموس، به یکی از عمیقترین معرفتهای مثنوی اشاره میکند: قدرت «جمعیت» یا همان اتحاد درونی. این بیت در چارچوب حکایتی از موشان و گربه میآید؛ حکایتی که به ظاهر ساده است اما در باطن، درسهایی بزرگ دربارهٔ سازمانیابی اجتماعی، ارادهٔ جمعی و همدلی میدهد.
به گمان بسیاری، قدرت در کثرت عددی و انبوهی جسمانی است؛ اما مولانا این پندار را «ژاژ» و «فشار» میخواند، یعنی سخنانی بیاساس و بیهوده. او تاکید میکند که «نیست جمعیت ز بسیاری جسم / جسم را بر باد دان قائم چو اسم». اجسام، همانند اسامی، از ثبات و بنیاد حقیقی بیبهرهاند. یک اسم فقط یک قرارداد است، نه یک واقعیت جوهری؛ و اجسام نیز اگر از روح و جانِ واحدی برنخیزند، چیزی جز سایههایی بر باد نیستند. جمعیت حقیقی، در «دل»هاست، نه در «جسم»ها.
این بیت به تفصیل شرح میدهد که اگر موشان، با وجود ضعف جسمانی، دارای «جمعیت» و «همیت» (غیرت و اراده) بودند، چه بلایی میتوانستند بر سر گربه بیاورند. موشهایِ از هم گسسته، با یک بانگ گربه مدهوش میشوند؛ اما موشهای متحد، هر کدام با وظیفهای مشخص و هماهنگ، چنان به گربه حمله میکردند که «بیرونشو»یی برایش نمیماند. یکی چشمش را با ضربه میکَند، دیگری گوشش را با دندان نیش میدرید، و سومی پهلویش را سوراخ میکرد. این تصویر، نه تنها به قدرت همدلی اشاره دارد، بلکه استعارهای است از قدرت «فداییان»؛ کسانی که با غیرت و از جان گذشتگی، به دشمن حمله میبرند.
در نگاه مولانا، این جمعیت خاطر و همبستگی روحی، چیزی نیست که انسانها خودسرانه بتوانند ایجاد کنند؛ بلکه نعمتی است از جانب خداوند. «مالکالملک است جمعیت دهد». وحدت، تجلیگاه عنایت الهی است. همانگونه که قصاب از انبوهی گوسفندان نمیهراسد، یا هشیاری بینهایت هم نمیتواند مانع آمدن خواب شود، کثرت ظاهری نیز در برابر اتحاد روحی و معنوی بیاثر است. اینجاست که عمق نگاه مولانا آشکار میشود: قدرت واقعی، نه در ظاهر، بلکه در باطن، در وحدت دلها و هدایت الهی است.
نکات کلیدی
- قدرت واقعی در کثرت جسمانی نیست، بلکه در «جمعیت خاطر» و همبستگی درونی است.
- وحدت و همبستگی میتواند ضعیفترین موجودات را قادر به مقابله با قویترین دشمنان کند.
- این بیت، استعارهای از روحیهٔ فداکاری و حملهٔ هماهنگ برای دستیابی به هدفی مشترک است.
- «جمعیت» و اتحاد حقیقی، نعمتی الهی است که از جانب «مالکالملک» اعطا میشود.
Sources: d6-s68 · 00:57:48 d6-s68 · 01:00:14 d6-s68 · 01:02:34
This text was reconstructed from Dr. Abdolkarim Soroush's recorded Masnavi lectures. It has not been reviewed and approved by him.
Translation & meaning
Translation: One would gouge out its eye with a blow (żarāb), And another would tear its ear with a fang (nāb). Meaning: This couplet vividly depicts the potential ferocity and destructive power of a unified, albeit individually weak, group. It illustrates how collective action, even by seemingly insignificant beings, can inflict severe harm upon a formidable foe.
Explanation
Here, Rumi uses a striking and vivid example to point to one of the deepest insights of the Masnavi: the power of jamʿiyyat, or inner unity and solidarity. This couplet is embedded within the allegory of mice and a cat—a seemingly simple tale that, in its essence, imparts profound lessons about social organization, collective will, and spiritual accord.
Many mistakenly believe that strength lies in numerical abundance and physical mass. Rumi, however, dismisses this notion as zhāzh and feshār, meaning empty and baseless talk. He emphasizes, “Jamʿiyyat is not from many bodies; / Regard the body as fleeting as a name.” Bodies, much like names, lack true stability and fundamental reality. A name is merely a convention, not a substantive reality; and bodies, if they do not emanate from a singular spirit and soul, are nothing more than shadows on the wind. True solidarity resides in the ‘hearts’ (del), not in mere ‘bodies’ (jism).
This beyt meticulously describes the calamity that mice, despite their physical weakness, could unleash upon a cat if they possessed jamʿiyyat (unity) and hamiyyat (zeal and resolve). Disjointed mice fall into stupor at a single cry from the cat; but united mice, each with a specific and coordinated task, would attack the cat so fiercely that no “way out” (bīrūn-sho) would remain for it. One would gouge out its eye with a blow, another would tear its ear with a fang, and a third would pierce its flank. This imagery not only speaks to the power of accord but also serves as an allegory for the might of the fada’iyyan—those who, with ardour and self-sacrifice, confront their adversaries.
In Rumi’s view, this inner unity and spiritual coherence is not something humans can conjure on their own; rather, it is a blessing from God. “He is the Lord of the Kingdom; He grants unity.” Unity is a manifestation of divine grace. Just as a butcher is unafraid of a multitude of sheep, or infinite wakefulness cannot prevent the onset of sleep, so too is apparent multiplicity powerless against spiritual and inner unity. It is here that the depth of Rumi’s vision becomes clear: true power resides not in outward form, but in the inward realm—in the unity of hearts and divine guidance.
Key takeaways
- True power lies not in physical numbers, but in 'unity of heart' and inner solidarity.
- Unity and cohesion can empower the weakest beings to confront the strongest foes.
- This couplet serves as an allegory for the spirit of self-sacrifice and coordinated attack to achieve a common goal.
- Genuine 'unity' and solidarity are divine blessings, granted by the 'Lord of the Kingdom'.
Sources: d6-s68 · 00:57:48 d6-s68 · 01:00:14 d6-s68 · 01:02:34
به زبانِ تو — AI
گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات
گفتگوی تو تا وقتی عمومیاش نکنی، فقط روی همین دستگاه میماند.
پرسشهای خوانندگان0
هنوز پرسشی بهاشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.