قرائت دفتر ۶ بخش ۹۴ - آمدن جعفر رضی الله عنه به گرفتن قلعه به تنهایی و مشورت کردن ملک آن قلعه در دفع او و گفتن آن وزیر ملک را کی زنهار تسلیم کن و از جهل تهور مکن کی این مرد میدست و از حق جمعیت عظیم دارد در جان خویش الی آخره بیت ۳۰۶۵

M6:3065 — آنچ طورش بر نتابد ذره‌ای / قدرتش جا سازد از قاروره‌ای

آنچ طورش بر نتابد ذره‌ایقدرتش جا سازد از قاروره‌ای
✦ ارائهٔ این بیت به فارسی

M6:3065

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — برگرفته از درس‌گفتارهای ضبط‌شدهٔ مثنوی او

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: آنچه کوه طور حتی ذره‌ای از آن را برنمی‌تابد، قدرت الهی آن را در یک قاروره (شیشه) جای می‌دهد. معنا: نور الهی که کوه طور در برابر تجلی آن تاب نیاورد و متلاشی شد، با قدرت خداوند می‌تواند در ظرف کوچکی چون شیشه یا دل اولیا قرار گیرد و تاب آورده شود.

شرح

این بیت، پرده از یک پارادوکس عظیم عرفانی برمی‌گیرد و قدرت لایزال الهی را در قالب مثالی ملموس به تصویر می‌کشد. مولانا می‌گوید آنچه کوه طور با آن صلابت و عظمت تاب ذره‌ای از آن را نیاورد و متلاشی شد، همین نور الهی می‌تواند به قدرت حق در یک «قاروره» جای بگیرد.

واژه «قاروره» در اینجا کلید فهم این معناست. «قاروره» در لغت به معنای شیشه یا بطری است. اما در مثنوی، این واژه لایه‌های معنایی متعددی پیدا می‌کند:

نخست، به معنای تحت‌اللفظی شیشه، در قرآن کریم نیز یک‌بار در سوره دهر (انسان)، در وصف حوریان بهشتی به کار رفته است: «کانَتْ قَوَارِيرَا مِن فِضَّةٍ قَدَّرُوهَا تَقْدِيرًا» (همچون شیشه‌هایی از نقره، که آن را به اندازه لازم آماده کرده‌اند). این تعبیر خود یک پارادوکس است؛ شیشه‌ای که از نقره ساخته شده، یعنی نقره‌ای به غایت شفاف که نور از آن عبور می‌کند. این بیان قرآنی، خود تمثیلی از لطافت و در عین حال ظرفیت پنهان است.

دیگر، «قاروره» در کلام نبوی و نهج‌البلاغه نیز به کار رفته است. روایت «رفقاً بالقواریر» (با شیشه‌ها مدارا کنید) در مورد زنان، و تعبیر امام علی (ع) که زنان «قواریر» هستند و زود می‌شکنند، به ظرافت و شکنندگی این ظرف اشاره دارد. البته این بیان جنبه تمثیلی دارد و نه مذمت، بلکه توجه به طبیعت ظریف انسانی است.

وجه سوم کاربرد «قاروره»، به شیشه‌هایی برمی‌گردد که اطبای سنتی برای آزمایش ادرار (بول) به کار می‌بردند. مولانا خود در جایی با طنز و فخر عارفانه می‌گوید: «طبیبان دلیریم که قاروره نگیریم / که ما در تن بیمار چو اندیشه دویدیم». یعنی عارفان و پیامبران نیازی به این تشخیص ظاهری ندارند، چرا که خود همچون اندیشه در عمق وجود بیمار روان‌اند و بیماری را از ریشه می‌بینند.

اما اوج تأویل مولانا در این بیت، به آیه نور در سوره نور (۲۴:۳۵) بازمی‌گردد: «اللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ ۚ مَثَلُ نُورِهِ كَمِشْكَاةٍ فِيهَا مِصْبَاحٌ ۖ الْمِصْبَاحُ فِي زُجَاجَةٍ ۖ الزُّجَاجَةُ كَأَنَّهَا كَوْكَبٌ دُرِّيٌّ...» (خداوند نور آسمان‌ها و زمین است؛ مَثَل نور او چون چراغدانی است که در آن چراغی باشد، و آن چراغ در حبابی بلورین [زجاجه]). مولانا «قاروره» را معادل «زجاجه» در آیه نور می‌داند و با قدرت شهود عرفانی خود، تأویل این تمثیل قرآنی را ارائه می‌دهد. او این «زجاجه» و «مشکات» را به جسم و دل اولیا و مردان الهی پیوند می‌زند. او در ابیات بعدی می‌فرماید:

«جسمشان مشکات‌دان، دلشان زجاج / تافته بر عرش و افلاک این سراج»

این تأویل، نشان می‌دهد که جسم اولیای حق، چراغدان (مشکات) و دلشان، شیشه (زجاجه یا همان قاروره) است که نور الهی در آن می‌درخشد و بر عرش و افلاک پرتو می‌افکند. یعنی آنچه کوه طور تاب نیاورد، دل اولیا آن را به تمامی تحمل می‌کند و این دلالت بر ظرفیت و استعداد بی‌نظیر ارواح پاک و دل‌های مهیای انسان کامل دارد. این تجلی قدرت الهی است که می‌تواند نور بی‌کران خود را در ظروف به‌ظاهر کوچک اما به واقع عظیم، یعنی دل‌های اهل دل، جای دهد.

نکات کلیدی

  • قدرت الهی فراتر از درک مادی ماست و می‌تواند نور لایتناهی خود را در ظروف متفاوتی جای دهد.
  • ظرفیت اولیا و انسان‌های کامل برای تحمل نور و تجلیات حق، حتی از موجودات عظیم مادی مانند کوه طور نیز بیشتر است.
  • تأویل مولانا از آیه نور، دل اولیا را به مثابه «قاروره» یا «زجاجه» و جسم‌شان را به «مشکات» می‌داند که تجلی‌گاه نور الهی هستند.
  • این بیت به اهمیت آمادگی روحی و باطنی برای دریافت فیوضات الهی اشاره دارد؛ آنچه در ظاهر شکننده می‌نماید (دل انسان)، در باطن ظرفیت بی‌کران دارد.
  • مفهوم «قاروره» در مثنوی، از یک شیشه فیزیکی فراتر رفته و به نمادی از ظرفیت روحی، لطافت و در عین حال قدرت تحمل نور خدا بدل می‌شود.

Sources: d6-s68 · 01:36:04 d6-s68 · 01:37:37 d6-s68 · 01:39:05 d6-s68 · 01:40:34 d6-s68 · 01:42:05

به زبانِ تو — AI

گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات

گفتگوی تو تا وقتی عمومی‌اش نکنی، فقط روی همین دستگاه می‌ماند.

پرسش‌های خوانندگان

هنوز پرسشی به‌اشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.