قرائت دفتر ۶ بخش ۹۵ - رجوع کردن به حکایت آن شخص وام کرده و آمدن او به امید عنایت آن محتسب سوی تبریز بیت ۳۱۲۱

M6:3121 — تا به شب بی‌خویش بود و بعد از آن / نیم مرده بازگشت از غیب جان

تا به شب بی‌خویش بود و بعد از آننیم مرده بازگشت از غیب جان
✦ ارائهٔ این بیت به فارسی

M6:3121

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — برگرفته از درس‌گفتارهای ضبط‌شدهٔ مثنوی او

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: تا شب از خود بی‌خبر بود و پس از آن، از جهان غیب و روح، نیم‌جان بازگشت. معنا: مرد بدهکار پس از شنیدن خبر مرگ محتسب، چنان از خود بی‌خود شد که تجربه‌ای شبیه مرگ یافت؛ روحش پروازی به عالم غیب کرد و از آن سفر با حالتی نیمه‌جان اما دگرگون‌شده بازگشت.

شرح

این بیت اوج توصیف مولانا از یک تجربهٔ عرفانی عمیق و از خود بیگانگی است. آن مرد بدهکار، در اثر شنیدن خبری که او را از رنجی گران رهانید، چنان از خود بی‌خود می‌شود که گویی از این جهان خاکی پر می‌کشد و به عرش می‌رود. جانش پروازی بلند می‌کند، سفری به غیب. این «بی‌خویش بودن» تا به شب، حالتی از سکر و سرمستی معنوی است، فراتر رفتن از مرزهای هوشیاری متعارف و غرق شدن در عالمی دیگر. نکتهٔ کلیدی در اینجا، بازگشت «نیم مرده» از این سفر است. او کاملاً نمرده، اما تجربهٔ مرگ و دیدار با غیب چنان او را دگرگون کرده که دیگر آن فرد پیشین نیست. این نیم‌مردگی، نشان از چشیدن طعم فنا و بقا در آنِ واحد است؛ دیدن آن‌سوی حجاب‌ها و بازگشت به عالم صورت با درکی عمیق‌تر از بی‌صورتی. مولانا در اینجا به وضوح رد پای یک جهان‌بینی قوی نوافلاطونی را نشان می‌دهد، جایی که جان اصیل از عالم بالا آمده و توان بازگشت موقت به اصل خویش را دارد. این سیر و سیاحت روح، تصدیقی است بر آنکه عالم غیب نه خیالی دور، که حقیقتی نزدیک و قابل تجربه است که آدمی در لحظات خاص می‌تواند به آن راه یابد و از آن با تجربه‌ای تغییردهنده بازگردد، تجربه‌ای که خود را در لفافهٔ داستان‌ها و تمثیل‌ها به ما می‌نمایاند، اما به واقع در باب اتحاد با خالق هستی و وحدت وجود سخن می‌گوید.

نکات کلیدی

  • روح توانایی پرواز فراتر از عالم جسمانی را دارد.
  • بی‌خودی عرفانی نوعی «مرگ موقت» و بازگشت از عالم غیب است.
  • مولانا در این بیت یک جهان‌بینی قوی نوافلاطونی را به نمایش می‌گذارد.
  • تجربه «نیم مرده» نشان‌دهنده چشیدن حقیقت غیب بدون گسست کامل از زندگی است.
  • سفر به غیب، آدمی را با درکی عمیق‌تر از اتحاد با خالق هستی به جهان بازمی‌گرداند.

Sources: d6-s70 · 03:26:00 d6-s70 · 04:01:00

به زبانِ تو — AI

گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات

گفتگوی تو تا وقتی عمومی‌اش نکنی، فقط روی همین دستگاه می‌ماند.

پرسش‌های خوانندگان

هنوز پرسشی به‌اشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.