قرائت دفتر ۶ بخش ۹۶ - باخبر شدن آن غریب از وفات آن محتسب و استغفار او از اعتماد بر مخلوق و تعویل بر عطای مخلوق و یاد نعمتهای حق کردنش و انابت به حق از جرم خود ثُمَّ الَّذینَ کَفَروا بِرَبِّهِمْ یَعْدِلونَ بیت ۳۲۰۴

M6:3204 — این سبد را تو درخت سیب خوان / که میان هر دو راه آمد نهان

این سبد را تو درخت سیب خوانکه میان هر دو راه آمد نهان
✦ ارائهٔ این بیت به فارسی

M6:3204

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — برگرفته از درس‌گفتارهای ضبط‌شدهٔ مثنوی او

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: این سبد را تو درخت سیب بخوان، چرا که راهی پنهان میان این دو (سبد و درخت) آشکار شده است. معنا: مولانا در اینجا با مثالی شگفت‌آور، پیوستگی و وحدت میان بندهٔ واصل و خداوند را نشان می‌دهد؛ طوری که ظرف (بنده) همانند منشأ (خداوند) میوه می‌دهد.

شرح

این بیت در میان مثنوی، نه تنها یک تمثیل، بلکه یک بیانیهٔ وجودی و معرفتی است که مولانا برای تبیین نسبت بندهٔ واصل و حضرت حق، آن را به کار می‌گیرد. بی‌تردید، از کلیدی‌ترین معرفت‌هایی که در مثنوی به آن اشاره می‌شود، قصهٔ «بی‌صورتی» است که این جهان باصورت از بی‌صورت بیرون آمده است. اینجا ما با یک شکل عمیق‌تر از همین بی‌صورتی روبرو هستیم؛ یعنی حالتی که حدومرز میان ظاهر و باطن، و میان ظرف و محتوا از میان می‌رود.

مولانا برای تبیین «قرب» بنده به خداوند می‌فرماید که بنده‌ای که چنان در کورهٔ قرب حق گداخته شود، چنان پر از خدا گردد، که صفات و افعال او صفات و افعال الهی شود. درست مانند تکه آهنی که در کورهٔ آتش چنان می‌ماند که هرچند جنسیتش آهن است، اما وقتی بیرون می‌آید، صفات آتش را دارد: سوزان است، روشن است، و نور می‌دهد. در چنین مقامی، اگر بنده سخن بگوید، آن سخن حق است، و اگر فعلی کند، آن فعل حق است؛ «ما رمیت اذ رمیت» را به یاد آورید.

در این بیت و بیت پیش از آن (M6:3203)، مولانا می‌گوید: «سیب روید زین سبد خوش لخت‌لخت / عیب نبود گر نهی نامش درخت». یعنی، شما ظرفی را می‌بینید که در آن سیب است، اما این سیب در حقیقت از خود همین ظرف روییده است. این سیبْ محصولِ خارجیِ این سبد نیست، بلکه تجلیِ باطنِ خودِ سبد است. به تعبیری دیگر، این سبدِ ظاهری، که همان «ولی» و بندهٔ واصل است، خود درختِ اصلیِ سیب‌هاست. همانند قرآن که از وجود پاک پیامبر برمی‌خیزد، نه آنکه صرفاً کالایی خارجی به او داده شده باشد تا ابلاغ کند. این «محصول خود اوست» به یک معنای عمیقِ وجودی است.

«این سبد را تو درخت سیب خوان / که میان هر دو راه آمد نهان». این «راه نهان» اشاره به همان «اتصال بی‌تکلیف و بی‌قیاس» دارد که مولانا بارها از آن سخن گفته است؛ اتصالی که از جنس علل و معلول‌های مادی و مکانیکی نیست و از حیطهٔ سازوکارهای طبیعی بیرون است. این راه پنهان، فاصلهٔ متافیزیکی بین بنده و خدا را برمی‌دارد و «متافیزیک وصال» را جایگزین «متافیزیک فراق» می‌کند. در این حال، دیگر سخن گفتن از سبد و درخت، یا بنده و خدا، تمایزاتی سطحی خواهد بود، زیرا آن اتصال چنان بی‌واسطه است که هویت ظاهری را به جوهر باطنی پیوند می‌زند و دوگانگی را محو می‌کند. سبدی که از خود سیب می‌رویاند، در حقیقت درخت سیب است.

این همان «فنا» در وجود حق است که در آن، هستیِ بنده در هستی الهی مستهلک می‌شود، اما نه به معنای نیستی مطلق، بلکه به معنای ادغام در وجودی والاتر که از آن، ثمره‌ها و تجلیات الهی برمی‌خیزد. این بنده دیگر «عمرنامی» نیست که در شهر کاشان به جرم نامش از هر دکان رانده شود، بلکه خود تبدیل به آن کل واحد شده است که همهٔ دکان‌ها یکی‌اند و از او استقبال می‌کنند. این چنین است که در مقام وصال، دیگر «روی این زمین تابد شروق»، و نیازی به چشم دوختن به «عیوق» (ستاره‌ای در اوج آسمان) نیست؛ زیرا خود زمین، منبع اشراقات گشته است.

نکات کلیدی

  • بندهٔ واصل چنان در خداوند فانی می‌شود که افکار و اعمالش تجلی مستقیم حق می‌گردد.
  • مرز میان بنده و معبود در نهایتِ قرب از بین می‌رود و ظرف (بنده) همانند منبع (خداوند) میوه می‌دهد.
  • حقیقت قرآن و تعالیم نبوی، نه محصولی خارجی، که تجلی ذاتی وجود پاک رسول است.
  • «راه نهان» اشاره به اتصال و اتحادی بی‌کیفیت و غیرمکانیکی دارد که ورای علل و معلول‌های طبیعی عمل می‌کند.
  • دیدگاه مولانا بر «متافیزیک وصال» استوار است؛ پیوند و یگانگی که نه فقط در آخرت، بلکه در همین دنیا نیز قابل تحقق است.

Sources: d6-s72 · 00:17:05 d6-s72 · 00:19:59 d6-s72 · 00:23:40 d6-s72 · 00:27:00 d6-s72 · 00:30:10 d6-s72 · 00:33:00 d6-s72 · 00:40:55

به زبانِ تو — AI

گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات

گفتگوی تو تا وقتی عمومی‌اش نکنی، فقط روی همین دستگاه می‌ماند.

پرسش‌های خوانندگان

هنوز پرسشی به‌اشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.