قرائت دفتر ۶ بخش ۹۸ - توزیع کردن پای‌مرد در جملهٔ شهر تبریز و جمع شدن اندک چیز و رفتن آن غریب به تربت محتسب به زیارت و این قصه را بر سر گور او گفتن به طریق نوحه الی آخره بیت ۳۲۷۰

M6:3270 — ای من و صد هم‌چو من در ماه و سال / مر ترا چون نسل تو گشته عیال

ای من و صد هم‌چو من در ماه و سالمر ترا چون نسل تو گشته عیال
✦ ارائهٔ این بیت به فارسی

M6:3270

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — برگرفته از درس‌گفتارهای ضبط‌شدهٔ مثنوی او

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: ای کسی که من و صدها چون من در گذر ماه و سال، همچون فرزندان و خویشاوندان، عیال تو گشته‌ایم و زیر سایه تو زندگی می‌کنیم. معنا: این بیت ستایشی است از بخشندگی بی‌حد و حصر و پایداری یک وجود والا، که بسیاری از انسان‌ها خود را همچون اهل و عیال او می‌دانند.

شرح

این بیت، خطاب به یک شخص یا وجودی والا و سخاوتمند، اوج تواضع و سپاسگزاری را بیان می‌کند. می‌بینید، مولانا می‌گوید که نه فقط من، بلکه صدها نفر مثل من، در طول زمان، همچون اهل و عیال تو شده‌ایم. یعنی همگی وابسته به تو و تحت کفالت و حمایت تو زندگی می‌کنیم. این تعبیر «عیال» معنای عمیقی از وابستگی و اتکاء را می‌رساند؛ گویی همه ما همچون کودکان در دامن تو پرورده می‌شویم.

این بیت در وصف کسی می‌آید که «سقف سمت همتت هرگز نکفت»؛ یعنی سقف همّت و بخشش او هرگز ترک برنمی‌دارد و شکستگی و نقصی نمی‌پذیرد. او بی‌حساب و کتاب می‌بخشد و هیچگاه از آنچه داده است، دریغ نمی‌کند یا حساب آن را نگه نمی‌دارد. این نهایت سخاوت است، جایی که بخشنده حتی به یاد نمی‌آورد که «از مالم چه رفت».

من این را بارها گفته‌ام که مولانا گاهی تعبیراتی می‌آورد که پیداست سنجیده و اندیشیده است. او شب‌ها ارتجالاً سخن می‌گفت و شعر می‌سرود، اما بعضی عبارت‌ها حاکی از آن است که ذهنش با آنها مأنوس بوده و تعبیرات را پیشاپیش پخته و آماده کرده است. این ستایش از بخشندگی بی‌کران، بی‌تردید یکی از همان مضامین پخته و عمیق است.

سعدی نیکو گفته بود که «دو چیز حاصل عمر است: نام نیک و ثواب / وزین دو درگذری، کل من علیها فان». بقای آدمی در گرو نام نیک و پاداش اخروی است. مولانا نیز با این بیت به نوعی همین حقیقت را تأیید می‌کند که این بخشندگی و همت بلند، باعث می‌شود «تو نمردی، ناز و بخت ما بمرد»؛ یعنی نام و یاد تو زنده و پایدار است، حتی اگر زندگی و شادکامی ما فنا شود. اما باید بر این نکته تأکید کرد که کار نیک را نباید برای نام نیک و شهرت انجام داد؛ شهرت باید خودش به سراغ آدمی بیاید، نه اینکه هدفِ عملِ خیر باشد. ابراهیم خلیل نیز در دعای خود می‌گفت: «و اجعل لی لسان صدق فی الآخرین»؛ خدایا نام نیکی برای من در میان آیندگان باقی بگذار.

مولانا این وجود سخاوتمند را به «واحد کالف در رزم و کرم» تشبیه می‌کند؛ یعنی او در میدان رزم یکتای هزاران دلیر است و در میدان کرم و بخشش، مانند صدها حاتم طائی است. حاتم طائی که نماد سخاوت در فرهنگ ماست، در اینجا معیار سنجش قرار می‌گیرد تا عظمت بخششِ این «تو» را به تصویر کشد. یاد می‌کنم از آن دختر حاتم طائی که به اسارت نزد پیامبر آورده شد و پیامبر عبای خویش را بر او افکند، و اقبال لاهوری در خطاب به پیامبر فرمود: «ما از آن خاتون طی عریان‌تریم، پیش اقوام جهان بی‌چادریم». اما این «تو»ی مورد خطابِ مولانا، بخشنده‌تر از هر حاتمی است و همه را تحت حمایت خود می‌گیرد. محی‌الدین ابن عربی نیز که بزرگترین عارف جهان اسلام نامیده شده، نسب خود را به قبیله طیّ و به نوعی به حاتم طائی می‌رساند. این نشان می‌دهد که سخاوت تا چه اندازه در ژرفای فرهنگ اسلامی و عرفانی ما ریشه دارد و مولانا آن را به درجه‌ای والا می‌رساند که حتی حاتم طائی نیز در برابرش کم می‌آورد.

نکات کلیدی

  • این بیت ستایشی بی‌دریغ از بخشندگی و پایداری وجودی والاست که منبع حمایت بی‌شمار انسان‌هاست.
  • مفهوم «عیال» بیانگر وابستگی عمیق و اتکاء انسان‌ها به کرم این وجود بخشنده است.
  • مولانا سخاوت مورد خطاب را بی‌حد و حصر و فراتر از سنجش‌های مادی می‌داند، آنچنان که بخشنده حتی به یاد نمی‌آورد چه داده است.
  • برخلاف حافظ که ممکن است از کژی عالم شکایت کند، مولانا در اینجا سپاسگزاری مطلق از یک منبع بی‌نقص را به نمایش می‌گذارد.
  • اشاره به «نام نیک» بدون طلب شهرت، و مقایسه با حاتم طائی، عمق بخشش و تأثیر آن را در فرهنگ اسلامی-ایرانی نشان می‌دهد.

Sources: d6-s73 · 38:02:02 d6-s73 · 40:02:02 d6-s73 · 40:40:00 d6-s73 · 41:13:00 d6-s73 · 45:11:11 d6-s73 · 47:11:11

به زبانِ تو — AI

گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات

گفتگوی تو تا وقتی عمومی‌اش نکنی، فقط روی همین دستگاه می‌ماند.

پرسش‌های خوانندگان

هنوز پرسشی به‌اشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.