قرائت› دفتر ۶› بخش ۹۸ - توزیع کردن پای‌مرد در جملهٔ شهر تبریز و جمع شدن اندک چیز و رفتن آن غریب به تربت محتسب به زیارت و این قصه را بر سر گور او گفتن به طریق نوحه الی آخره› بیت ۳۲۷۹

M6:3279 — گوسفندی از کلیم الله گریخت / پای موسی آبله شد نعل ریخت

گوسفندی از کلیم الله گریختپای موسی آبله شد نعل ریخت
✦ ارائهٔ این بیت به فارسی

M6:3279

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — برگرفته از درس‌گفتارهای ضبط‌شدهٔ مثنوی او

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: یک گوسفند از موسی، آن که خدا با او سخن می‌گفت، گریخت؛ موسی به دنبالش رفت تا جایی که پایش تاول زد و نعلینش از هم درید. معنا: این بیت به داستانی اشاره دارد که نشان می‌دهد شفقت موسی برای یک گوسفند گم‌شده، او را لایق مقام نبوت ساخت و آمادگی‌اش را برای چوپانی امت‌ها نشان داد.

شرح

این بیت در متن داستانی عمیق و پرمعنا از مثنوی جای گرفته است؛ داستانی که پیش از این، مولانا در آن به مقایسهٔ بخشندگی محدود و مادیِ آدمیان با سخاوت بی‌کران و حیات‌بخش الهی می‌پردازد. حاتم طائی، هرچند کریم بود، اما 'مرده به مرده می‌داد'، یعنی سیم و زرِ جامد را به آدمیان فانی می‌بخشید. اما خدای متعال 'حیاتی می‌دهد در هر نفس'، حیاتی که 'نقد زر بی‌کساد و بی‌شمار' است. در این میان، مولانا به لطایف خاصی اشاره می‌کند که اولیای خدا را در صف بخشندگان حیات قرار می‌دهد. اینجا، سخن به موسی، کلیم‌الله می‌رسد، و او را 'شبان مهربان' خلایق می‌خواند که لطفش، 'خلق را از گرگ غم لطفت شبان' می‌شود.

روایت این بیت، داستانی است فوق‌العاده لطیف و معنی‌دار. آن‌گونه که مرحوم فروزانفر تحقیق کرده‌اند، این قصه بیش از آنکه در کتب روایی رایج باشد، در 'تاریخ بیهقی' ابوالفضل بیهقی یافت شده است و احتمالاً مولانا نیز منبعش همین بوده. قصه چنین است که موسی، پیش از آنکه به مقام رسالت برسد و کلیم‌الله شود، چوپانی می‌کرد. همین چوپانی، زمینه‌ای شد برای آزمودن شایستگی او.

در این داستان، گوسفندی از رمهٔ موسی می‌گریزد. موسی به جای آنکه از گم شدن یک گوسفند خشمگین شود، با تمام وجود به دنبال او می‌رود. این تعقیب، نه از سر وظیفهٔ صرف، که از سر شفقت و مهربانی بی‌حد است. او آنقدر در پی آن حیوان می‌دود که پای‌هایش آبله می‌زند و حتی نعلینش (کفش‌هایش) از پا کنده می‌شود و از بین می‌رود. اینجاست که ما می‌توانیم عمق نگاه مولانا را ببینیم. اهمیت اینکه موسی 'کلیم‌الله' است، در اینجا دوچندان می‌شود. همان که خداوند مستقیماً با او سخن گفته است، همان که 'کَلَّمَ اللّٰهُ مُوسىٰ تَکْلیماً'. این مقام والای کلیم‌اللهی، با این شفقت بی‌منتها به یک موجود حقیر گره می‌خورد. اینگونه است که خداوند، کسی را که نسبت به یک گوسفند گمشده اینچنین دلسوزی و مسئولیت‌پذیری نشان می‌دهد، لایق آن می‌داند که چوپانی امت‌ها را بر عهده گیرد و با او رو در رو سخن بگوید. این واقعه، نمادی است از این اصل که رهبری و ارتباط با خدا، نه از زور و جبر، که از رحمت و شفقت آغاز می‌شود. موسی در این مرحله، آماده می‌شود تا 'شبان مهربان' خلق باشد و آنان را از 'گرگ غم' برهاند.

نکات کلیدی

  • شفقت بر موجودات، معیارِ شایستگی برای رهبری معنوی است.
  • موسی (ع) پیش از نبوت، با دلسوزی بی‌حد خود برای یک گوسفند، برای مسئولیت بزرگ چوپانی امت‌ها آماده شد.
  • عنوان 'کلیم‌الله' برای موسی (ع) با این صحنهٔ مهربانی‌اش در هم تنیده است؛ ارتباط با خدا از مسیر رحم آغاز می‌شود.
  • این داستان نشان می‌دهد که مقامات معنوی، با آزمون‌های اخلاقی و عملی کسب می‌شوند، نه صرفاً دانش نظری.

Sources: d6-s73 · 48:01:01 d6-s73 · 53:22:22 d6-s73 · 55:01:01

❋

به زبانِ تو — AI

❋

گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات

گفتگوی تو تا وقتی عمومی‌اش نکنی، فقط روی همین دستگاه می‌ماند.

پرسش‌های خوانندگان

هنوز پرسشی به‌اشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.